AÄ°LÆ VÆ TÆHSÄ°L
Cəmiyyətin
inkişafının əsasında duran insanın formalaşması təlim və təhsilin durumundan
çox asılıdır. TÉ™lim prosesindÉ™ mÉ™ktÉ™b vÉ™ müÉ™llimin vÉ™zifÉ™si olduqca böyük vÉ™
mÉ™suliyyÉ™tlidir. Åžagird mÉ™ktÉ™bÉ™ qÉ™dÉ™r onu É™hatÉ™ edÉ™n mühit vÉ™ əşya haqqında
müÉ™yyÉ™n tÉ™sÉ™vvürÉ™ vÉ™ dil vÉ™rdiÅŸlÉ™rinÉ™ sahib olmalıdır. Bu sahÉ™dÉ™ onun bilik vÉ™
bacarığı olduqca mÉ™hdud vÉ™ tÉ™kmilləşmiÅŸ halda olur. Bu zaman uÅŸağın idrakı çox
vaxt natamam, yanlış, qeyri dÉ™qiq olur. Ona yol göstÉ™rilmÉ™zsÉ™, onun gÉ™lÉ™cÉ™k
inkişafında, hətta yaşa dolduğu zamanlarda belə idrakı təkmilləşməmiş qalar və
onu É™hatÉ™ edÉ™r dar vÉ™ mÉ™hdud çÉ™rçivÉ™dÉ™n kÉ™nara çıxa bilmÉ™z.
Böyük
Nizami hÉ™lÉ™ orta É™srlÉ™rdÉ™ insan hÉ™yatında tÉ™limin É™hÉ™miyyÉ™tindÉ™n bütün
əsərlərində yeri gəldikcə bəhs etmişdir.
Həyatın
mÉ™nasını elm öyrÉ™nmÉ™kdÉ™ görÉ™n ÅŸair «Yeddi gözÉ™l» poemasında insanları tÉ™hsil
almaÄŸa, dünyanın sirlÉ™rinÉ™ bÉ™lÉ™d olmaÄŸa çağırır. HÉ™r bir ÅŸÉ™xs günlÉ™rini boÅŸ
mÉ™nasız keçirmÉ™mÉ™lidir. Hamı elmÉ™, biliyÉ™ yiyÉ™lÉ™nmÉ™lidir. Nizami elmli, savadlı
insanları mÉ™nÉ™viyyatca ölmÉ™z sayır va yüksÉ™kdÉ™ hesab edir:
Sən
çalış yaxşıca öyrÉ™n dünyanı,
Bəşəri
bitkini, daşı, heyvanı.
Qalacaq
É™dÉ™bi nÉ™ ÅŸey dünyada,
ÖyrÉ™n
günlÉ™rini vermÉ™dÉ™n bada.
Kim ki,
öz-özünü düÅŸmüÅŸdür baÅŸa,
Ona
ölüm yoxdur, о ölmÉ™z haÅŸa.
Sonrakı É™sÉ™ri «Xosrov vÉ™ Åžirin»dÉ™ dÉ™ bu fikrÉ™ qayıdır. O, göstÉ™rir
ki, biliyÉ™ malik olan dünyanı qazanır. MÉ™nasız sözlÉ™rdÉ™n, boÅŸ É™ylÉ™ncÉ™lÉ™rdÉ™n
uzaqlaşmaq insanı ucaldır. Şair ogluna deyir ki, bilik əldə etsən, namuslu
olsan, atanın da həyatda başı uca olar. Nizami burada uşağın təlimində valideynin
rol vÉ™ tÉ™sirini yüksÉ™k qiymÉ™tlÉ™ndirir. О bildirir ki, uÅŸaqların tÉ™rbiyÉ™sindÉ™
ata vÉ™ ananın bir-birinÉ™ münasibÉ™tinin böyük rolu vardır.
Demokratik
cəmiyyət yaratmaq istədiyimiz bu tarixi mərhələdə təhsilin insan həyatında rolu
qənaətbəxşdirmi?
Bu suallarla
tez-tez qarşılaşırıq. TÉ™hsilin klassik maddi durumu müasir cÉ™miyyÉ™tin qoyduÄŸu
tələblərə cavab verirmi?
İnsanların
müasir sosial-iqtisadi durumu ilÉ™ indiki tÉ™hsilin təşkilinin bir-birinÉ™
uyÄŸunlaÅŸmaması halları baÅŸ verir. Maddi iqtisadi durumla tÉ™fÉ™kkür tÉ™rzinin,
geri qalması dünyada gedÉ™n qlobal proseslÉ™rin, yeni elmi mahiyyÉ™tini baÅŸ verÉ™n
dəyişikliklərin dərk edilməsində ziddiyyətlər yaradır. Bu təhsil sistemində yeni
texnalogiyaların tÉ™tbiqindÉ™ki nöqsanlarla izah edilÉ™ bilÉ™r.
Eyni
zamanda təhsilin tam surətdə inkişafına mane olan amillərdən biri də
mÉ™ktÉ™bÉ™qÉ™dÉ™r dövrdÉ™ vÉ™ mÉ™ktÉ™bdÉ™ tÉ™lim-tÉ™hsil prosesi zamanı valideynlÉ™rin
uşaqları kifayət qədər nəzarət etməməsidir.
Birinci
halda valideynin uşaqlarla məşğul olmağa vaxtı olmaması, digər halda isə ata və
ya ananın lazımi qədər savadlı olmamasıdır. Bunun nəticəsində uşaqlar
nÉ™zarÉ™tsiz ÅŸÉ™kildÉ™ tÉ™limlÉ™ məşğul olurlar. UÅŸaq bu halda özü bildiyi kimi heç
bir istiqamÉ™t verilmÉ™dÉ™n tÉ™lim alır. NÉ™ticÉ™dÉ™ isÉ™ bir vÉ™ ya bir neçÉ™ fÉ™nlÉ™r
üzrÉ™ biliklÉ™r almasına, digÉ™r fÉ™nlÉ™rdÉ™n isÉ™ gerilÉ™mÉ™sinÉ™ gÉ™tirib çıxarır.
Təhsilin
inkiÅŸafına mane olan amillÉ™rdÉ™n biri dÉ™ ÅŸagirdlÉ™rin böyük É™ksÉ™riyyÉ™tinin
dÉ™rsliklÉ™ tam tÉ™min olunmamasıdır. AzÉ™rbaycanın böyük maarifçisi, mütÉ™ffÉ™kiri
HÉ™sÉ™n bÉ™y ZÉ™rdabi hÉ™lÉ™ keçÉ™n É™srin É™vvÉ™llÉ™rindÉ™ «Açıq mÉ™ktub» adlı mÉ™qalÉ™sindÉ™
bu haqda belə yazmışdır:
«MüÉ™llim
qardaşlarımız, siz məgər qəzet oxumursunuz. Eşitmisiniz nə qədər yazıqlar,
«oxuyun, elm tÉ™hsil edin». MÉ™ktÉ™blÉ™rdÉ™ ÅŸagirdlÉ™r aÄŸlaşırlar ki, oxumaq üçün
kitablarımız yoxdur. ...CÉ™miyyÉ™t ayda bir dÉ™fÉ™ çıxan elm (jurnalı) kitabçası
çap elÉ™sin ki, orada ÅŸagirdlÉ™r oxumaq üçün mÉ™qalÉ™lÉ™r vÉ™ qeyri ÅŸagirdlÉ™rÉ™ lazım
olan ÅŸeylÉ™r barÉ™sindÉ™ danışıq olsun».2
Demək
olar ki, bır É™srÉ™ qÉ™dÉ™r vaxt keçmÉ™yinÉ™ baxmayaraq bu problem hÉ™lÉ™ dÉ™ aktuallıq
kÉ™sb edir. ÆlbÉ™ttÉ™, bu problemin hÉ™lli bütün sÉ™viyyÉ™lÉ™rdÉ™ nÉ™zarÉ™tdÉ™
saxlanılmalıdır. Æhalinin elÉ™ tÉ™bÉ™qÉ™si vardır ki, uÅŸaqlarına pulla kitab almaq
iqtidarında deyildir. Bu haqda É™laqÉ™dar təşkilatlar müvafiq addımlar
atmalıdırlar. Uşaqların kitablarla təmin edilməsi məsələsi təhsildə ən vacib
problemlərdən biridir.
Son
illÉ™rdÉ™ AzÉ™rbaycan qadınlarının hÉ™yatında mühüm dÉ™yiÅŸikliklÉ™r olmuÅŸdur. Qadınlarımız
ictimai, iqtisadi, mÉ™nÉ™vi hÉ™yatın bütün sahÉ™lÉ™rindÉ™ kiÅŸilÉ™rlÉ™ bÉ™rabÉ™r hüquqlar
qazanmış və yaradıcı surətdə cəmiyyətdə xidmət etmişlər.
Lakin
onu da qeyd etmÉ™k düzgün olar ki, bu lazımi sÉ™viyyÉ™dÉ™ deyildir. BelÉ™ ki, ailÉ™dÉ™,
mÉ™iÅŸÉ™tdÉ™, kollektivdÉ™ ictimai sahÉ™dÉ™ kiÅŸi vÉ™ qadın münasibÉ™tlÉ™ri düzgün baÅŸa
düÅŸülmÉ™miÅŸdir. FikrimizcÉ™ bununla É™laqÉ™dar qeyri dövlÉ™t təşkilatlarının üzÉ™rinÉ™
kütlÉ™lÉ™r arasında tÉ™bliÄŸat apararaq iÅŸini güclÉ™ndirmÉ™k düÅŸür. BÉ™zilÉ™ri bu iÅŸi
tÉ™kcÉ™ cÉ™miyyÉ™tdÉ™ki fÉ™aliyyÉ™tini araÅŸdırmaÄŸa vÉ™ öyrÉ™nmÉ™yi, qadınların ÑÉ™miyyÉ™tdÉ™ki
rolunu tÉ™min etmÉ™yi bu mÉ™sÉ™lÉ™nin hÉ™lli kimi dÉ™yÉ™rlÉ™ndirirlÉ™r. ÆlbÉ™ttÉ™, bu mÉ™sÉ™lÉ™nin
həllini qadınların təkcə ictimai həyatda rolunu araşdırmağa və onların ictimai
hÉ™yatda bÉ™rabÉ™r hüquqluÄŸunu tÉ™min etmÉ™k mÉ™sÉ™lÉ™si уеnÉ™ dÉ™ bu problemin hÉ™llinÉ™
birtərəfli yanaşmaq hesab olunur. Bu məsələnin həllinə birtərəfli yanaşmaq
düzgün olmaz.
Elmi ədəbiyyatda
qeyd olunduÄŸu kimi, kiÅŸi vÉ™ qadınlar arasında münasibÉ™tlÉ™rin bioloji vÉ™ sosial
anlamalar arasında olan fərq əhəmiyyətə malikdir. Məhz bu problemin həlli ilə
É™laqÉ™dar olaraq bütün müzakirÉ™lÉ™rdÉ™ hÉ™m yaÅŸlılar, hÉ™m dÉ™ gÉ™nclÉ™r, hÉ™m
ziyalılar, bir sözlÉ™ hÉ™m kiÅŸi vÉ™ hÉ™m dÉ™ qadınlar iÅŸtirak etmÉ™lidirlÉ™r.
Bəzən
ortaya belÉ™ bir sual çıxır. Gender probleminin araÅŸdırılması zamanı É™n çox sÉ™slÉ™nÉ™n
qadınların hüquqlarının pozulması mÉ™sÉ™lÉ™sidir? MÉ™gÉ™r kiÅŸilÉ™rin vÉ™ ya kiÅŸi
cinsindÉ™n olan iÅŸçilÉ™rin hüquqları az pozulurmu. BÉ™zi təşkilatlarda kiÅŸi
cinsindÉ™n olan iÅŸçilÉ™rin hüquqlarının pozulması hallarına tez-tez tÉ™sadüf
olunur. Onların É™mÉ™yindÉ™n kölÉ™ kimi istifadÉ™ edilmÉ™si buna bariz misaldır.
Bəzən də onların ağır iş şəraitində işləməsi, iş vaxtı lazımi qaydada qidalanmaması,
bÉ™zÉ™n dÉ™ sÉ™hlÉ™nkarlıq nÉ™ticÉ™sindÉ™ hÉ™tta ölümlÉ™ nÉ™ticÉ™lÉ™nÉ™n qÉ™zalarmın baÅŸ
vermÉ™si zamanı insanlara göstÉ™rilÉ™n laqeydlik. Onların ailÉ™lÉ™rinÉ™ pensiyaların
verilməməsi, yaxud da insanların şikayət və narazılıqlarına məhəl qoyulmaması
bunun aydın-açıq nümunÉ™sidir. BÉ™zÉ™n dÉ™ iÅŸçilÉ™rin müqavilÉ™ vaxtının hÉ™lÉ™ qurtarmamasına
baxmayaraq iÅŸdÉ™n qovulması halları da müÅŸahidÉ™ edilir. DeyilÉ™nlÉ™rlÉ™ yanaşı yenÉ™
dÉ™ bizÉ™ mÉ™lumdur ki, qadın hüquqları təəssüf ki, É™ksÉ™r hallarda pozulur. Bunu
hÉ™m ailÉ™ daxilindÉ™, hÉ™m dÉ™ cÉ™miyyÉ™tdÉ™ aydın görürük. FikrimizcÉ™, insanların
maariflÉ™nmÉ™si, mÉ™nÉ™vi cÉ™hÉ™tdÉ™n zÉ™nginləşmÉ™si bu problemin hÉ™llinin mühüm
amillÉ™rindÉ™n biridir. Eyni zamanda bu problemÉ™ birtÉ™rÉ™fli yanaÅŸmaq da düzgün
olmaz. ÆgÉ™r söhbÉ™t tÉ™kcÉ™ bir cinsin maariflÉ™nmÉ™sindÉ™n, mÉ™nÉ™vi zÉ™nginliyindÉ™n gedirsÉ™,
уеnə də məsələ həll edilmiş olmaz. Yəni qadın maariflənərsə, ailədə kişi isə
onun sÉ™viyyÉ™sindÉ™n aÅŸağıda durursa, yaxud da É™ksinÉ™ belÉ™ halda da о ailÉ™ möhkÉ™m
ola bilmÉ™z. BelÉ™ ki, insanların maariflÉ™nmÉ™si, onların dünyagörüÅŸünün
artırılması É™sas mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rdÉ™n biri hesab edilir. Birinci növbÉ™dÉ™ ölkÉ™nin tÉ™hsil
sisteminÉ™ diqqÉ™ti artırmaq, onun keyfiyyÉ™tinÉ™ nÉ™zarÉ™t etmÉ™k dövlÉ™tin É™n mühüm
strategiyası olmalıdır. Respublikamızda 6 yaşdan 16 yaş arası təhsilin icbari
olmasına baxmayaraq buna çox vaxt É™mÉ™l olunmur. ElÉ™ kÉ™nd vÉ™ qÉ™sÉ™bÉ™lÉ™rimiz
vardır ki, orada tÉ™hsilin keyfiyyÉ™ti çox aÅŸağı sÉ™viyyÉ™dÉ™dir. ElÉ™ mÉ™ktÉ™blÉ™r var
ki, orada qızlar zəif məktəbə gedirlər. Belə ki, onların ya orta icbari təhsilləri
olmur, ya da heç bir ixtisas qazana bilmirlÉ™r. BÉ™zi kÉ™nddÉ™ aparılan araÅŸdırma
nÉ™ticÉ™sindÉ™ mÉ™lum olmuÅŸdur ki, bir mÉ™hÉ™llÉ™dÉ™ kÉ™ndin dörddÉ™ bir hissÉ™sindÉ™
yaÅŸayan 10 ailÉ™dÉ™ 27 yaÅŸla 40 yaÅŸ arasında heç bir yerdÉ™ iÅŸlÉ™mÉ™yÉ™n heç bir
icbari təhsil olmayan 19 nəfər subay qız yaşayır. Nə ata-ana, nə də əlaqədar
təşkilatlar onların nÉ™ tÉ™hsili nÉ™ dÉ™ iÅŸi haqda düÅŸünmÉ™miÅŸlÉ™r. BelÉ™ hallar daha
çox kÉ™nd vÉ™ qÉ™sÉ™bÉ™lÉ™rimizdÉ™ adi hal kimi qalmaqdadır. HÉ™min rayonun É™laqÉ™dar
təşkilatları onların problemləri ilə məşğul olmurlar. Halbuki onların icbari
tÉ™hsillÉ™ri ilÉ™ maraqlanan olsaydı, yaxudda onlara müÑууən bir ixtisas verilmiÅŸ
olsaydı, uyÄŸun iÅŸ yerlÉ™ri açılsaydı bu mÉ™salÉ™ öz hÉ™llini tapmış olardı. МənÉ™
mÉ™lumdur ki, bunların xalça toxumaq bacarığı vardır. Lakin bu mÉ™sÉ™lÉ™ hÉ™lÉ™ dÉ™ öz
həllini tapmamışdır.
Bəşər
tarixinÉ™ cinslÉ™r arasında münasibÉ™tlÉ™r baxımından yanaÅŸmaq köhnÉ™ tÉ™sÉ™vvürlÉ™rimizi
dəyişir. Cəmiyyətin inkişafının indiki bəzi problemlərinə də təsir edir. Eyni
zamanda gÉ™lÉ™cÉ™yin inkiÅŸafının istiqamÉ™tlÉ™rinÉ™ dÉ™ müsbÉ™t tÉ™sir göstÉ™rir.
Beləliklə
gender təkcə qadın problemi deyil. Cinslər arasında ahəngdarlıq axtarışıdır.
ÐÉ™m dÉ™ o, insanın daxili qüvvÉ™sini araÅŸdırmağı tÉ™lÉ™b edir vÉ™ açır.
Bildiyimiz
kimi tarixi faktlar da göstÉ™rir ki, qadınların cÉ™miyyÉ™tdÉ™ vÉ™ siyasi hÉ™yatda
imkanları, intelektual potensialı böyükdür. BelÉ™ olan tÉ™qdirdÉ™ bÉ™s nÉ™ üçün
onlar bu mühitdÉ™ kiÅŸilÉ™rÉ™ nisbÉ™tdÉ™ çox azlıq təşkil edirlÉ™r. FikrimizcÉ™, buna
tÉ™sir edÉ™n mÉ™nfi hallarla yanaşı É™n mühüm sÉ™bÉ™blÉ™rdÉ™n biri ailÉ™nin maariflÉ™nmÉ™sidir.
Ona görÉ™ dÉ™ ailÉ™ vÉ™ tÉ™hsil É™n önÉ™mli mÉ™sÉ™lÉ™ hesab edilmÉ™lidir.
İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
1. N.Gəncəvi.
«Yeddi gözÉ™l», AzÉ™rnəşr, Bakı, 1941, s.26.
2.
HÉ™sÉ™n bÉ™y ZÉ™rdabi. SeçilmiÅŸ
əsərləri. Bakı, 1960, səh.249.
3. Fəlsəfə və Gender (Məcmuə) Bakı, 2005.
Elmira Təhməzova
XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda qadınların ictimai fəallığının gözəl nümunələri mövcuddur. Azərbaycanda qadın fəallığı, öz yolunu maarifçilik və xeyriyyəçilik ideyalarının yayılmasından başlayaraq, əlbəttə, hər bir ölkədə mədəni, dini, milli ənənələrlə formalaşdırılan spesifik cizgilərinə malik idi. Toplanmış informasiya, şübhəsiz, qadın və gender problemləri sahəsində işləyən müəllimlər, tarixçilər və tədqiqatçılar üçün yardımçı material olacaq. Onlar bu nadir sənədlərdən tarixi istinadlar, vizual və şifahi şəhadət şəklində istifadə etmək imkanı əldə edəcəklər.
Azərbaycan Prezidenti İ.Əliyevin təşəbbüsü ilə 2006-cı il fevralın 6-da Ailə, Qadın və Uşaq problemləri üzrə Dövlət Komitəsi yaradılmışdır. Dövlət Komitəsinin sədri Bakı Dövlət Universitetinin professoru, siyasət elmləri doktoru Hicran Hüseynovadır.