Qadın fəallığı əsrlərin hüdudlarında
AzÉ™rbaycan, artıq XX É™srin É™vvÉ™llÉ™rindÉ™ müsÉ™lman ŞərqindÉ™ qadınların öz hüquqları uÄŸrunda mübarizÉ™ apardığı ilk ölkÉ™dir. Bu sosial hÉ™rÉ™kata Avropa ölkÉ™lÉ™rindÉ™ dünyÉ™vi tÉ™hsil almış qadınlar baÅŸçılıq etdilÉ™r. Ä°lk qadın xeyriyyÉ™çilik-qÉ™yyumluq ittifaqını istedadlı pedaqoqlar MÉ™ryÉ™m BayramÉ™libÉ™yova vÉ™ RÉ™fiqÉ™ ÆzimzadÉ™ təşkil edÉ™ bildilÉ™r.[1]
MüsÉ™lman qadınlar arasından mütÉ™xÉ™ssislÉ™rin araya gÉ™lmÉ™si gözÉ™ çarpan hadisÉ™ oldu. «1905-ci ildÉ™ Bakıda ÆminÉ™ xanım BatırÅŸina öz É™mÉ™k fÉ™aliyyÉ™tinÉ™ baÅŸladı. O, Rusiya müsÉ™lman qadınları arasında ilk diplomlu hÉ™kim idi. 1908-ci ildÉ™ ilk azÉ™rbaycanlı qadın - Sona xanım RÉ™himova-VÉ™lixan Peterburqda qadın tibb institutunu bitirdi »[2].
ÆmÉ™kdar mÉ™dÉ™niyyÉ™t iÅŸçisi, tarix elmlÉ™ri namizÉ™di, AzÉ™rbaycanın Milli tarix muzeyinin É™n yeni tarix ÅŸöbÉ™sinin müdiri ZÉ™rifÉ™ Dulayeva deyir: «AzÉ™rbaycanın Milli tarix muzeyinin fondunda ilk qadın jurnalı «Ä°ÅŸÄ±ÄŸÄ±n» nömrÉ™lÉ™ri saxlanılır. Jurnal 1911-ci ildÉ™n çıxmaÄŸa baÅŸlamış vÉ™ cÉ™mi iki il mövcud olmuÅŸdur. Lakin bu dövr É™rzindÉ™ o, AzÉ™rbaycan qadınları arasında populyar olmuÅŸ, redaksiyaya mÉ™ktublar isÉ™ TiflisdÉ™n, KiyevdÉ™n, AÅŸqabatdan, Dağıstandan gÉ™lmiÅŸdi.
|
 |
Jurnalın redaktorları vÉ™ müÉ™lliflÉ™ri É™sasÉ™n qadınlar idi. Jurnalın kredosu artıq üz vÉ™rÉ™qindÉ™ göstÉ™rilmiÅŸdi: uÅŸağının É™lindÉ™n tutub, ona günəşi göstÉ™rÉ™n qadın. Bu, É™lbÉ™ttÉ™, rÉ™mz idi, lakin o, bilik vÉ™ mÉ™dÉ™niyyÉ™t gÉ™tirÉ™n işıqdan xÉ™bÉ™r verirdi. TÉ™sadüfi deyil ki, jurnalın ilk nömrÉ™si lÉ™nÉ™tlÉ™nmiÅŸdi, mollalar öz moizÉ™lÉ™rindÉ™ deyirdilÉ™r ki, «Ä°ÅŸÄ±q» jurnalını oxuyan vÉ™ evindÉ™ bu jurnal aÅŸkar edilÉ™n hÉ™r bir kÉ™s kafir elan edilÉ™cÉ™k vÉ™ É™gÉ™r qadın qÉ™zetÉ™ mÉ™qalÉ™ yazır vÉ™ onu oxuyursa, bu qorxulu É™lamÉ™tdir, dünyanın axırı demÉ™kdir...
Jurnalın redaktoru XÉ™dicÉ™ xanım ÆlibÉ™yova «Bizim hüquqlarımız» mÉ™qalÉ™sindÉ™ qadınlara izah edirdi ki, tÉ™hsil vÉ™ maarif qadınlara vacibdir. «...MÉ™nim bacılarım, tÉ™hsil almağımız üçün mÉ™ktÉ™blÉ™r lazımdır - deyÉ™ qadın tÉ™hsilinin vacibliyini dÉ™stÉ™klÉ™yÉ™n Çayqıraqlı HÉ™yat xanım deyirdi - GÉ™lin uÅŸaqlarımızın tÉ™rbiyÉ™ edilmÉ™si ilÉ™ ölkÉ™mizÉ™ kiçik olsa da xeyir vermÉ™k iqtidarında olaq».
HÉ™limÉ™ Axundovanın publisistik mÉ™qalÉ™lÉ™rindÉ™ maarifçilik ideyası qırmızı sapla nÉ™zÉ™rÉ™ çarpırdı. «... bizim geriliyimizin sÉ™bÉ™blÉ™rindÉ™n biri - sÉ™hÉ™rdÉ™n axÅŸama qÉ™dÉ™r mÉ™tbÉ™xdÉ™ məşğul olmağımızdır. SÉ™hÉ™rlÉ™r çay, günorta nahar, axÅŸam ÅŸam hazırlayırıq.
GecÉ™ isÉ™ küncÉ™ qısılıraq, mÉ™hbus kimi yatırıq. Æn çÉ™tini isÉ™ evdÉ™ kiçik uÅŸaqların olmasıdır. Bağışlayın, bacılarım, deyÉ™sÉ™n, söhbÉ™tÉ™ qızışdıq, lakin bu É™zablardan xilas olmalıyıq. «MüsÉ™lman qadınlarının hüquqları» mÉ™qalÉ™sindÉ™ o, yazırdı: - Bunun üçün isÉ™ oxumalı, oxutmalı, tÉ™rbiyÉ™ almalı vÉ™ tÉ™rbiyÉ™lÉ™ndirmÉ™liyik. ÆgÉ™r biz insanıqsa, onda bizimlÉ™ insan kimi rÉ™ftar etmÉ™k lazımdır. MÉ™nim bacılarım, qÉ™tiyyÉ™t göstÉ™rmÉ™yin vaxtıdır!!! Bizim bir yerdÉ™ tapdalanmağımızın vaxtı keçib. BizÉ™ bilik lazımdır».
«Qadın - millÉ™tin anasıdır» mÉ™qalÉ™sindÉ™ o, qadınları, onların oxumasını qadaÄŸan edÉ™n mürtÉ™ce din xadimlÉ™rinin hÉ™dÉ™lÉ™rindÉ™n qorxmamaÄŸa çağırırdı. «Ä°ndi baÅŸqa zÉ™manÉ™dir. Bütün millÉ™tlÉ™r tÉ™rÉ™qqiyÉ™ doÄŸru gedir, elm vÉ™ maarif zÉ™minindÉ™ çalışırlar. Mollaların sözlÉ™rinÉ™ inanmayın. Onlar bizÉ™ mane olurlar».
«Ä°ÅŸÄ±q» jurnalının sÉ™hifÉ™lÉ™rindÉ™ aÅŸağıdakı maarifçi qadınlar mÉ™qalÉ™lÉ™rini çap etdirirdilÉ™r: Bakı qadın mÉ™ktÉ™blÉ™rinin pedaqoqları SÉ™idÉ™ ÅžeyxzadÉ™, Nabat NÉ™rimanova, GÉ™ncÉ™ qadın mÉ™ktÉ™binin müÉ™llimi Asya AxundzadÉ™, onun qızı, müÉ™llimÉ™ Xuraman RÉ™himbÉ™yzadÉ™, Nuxa mÉ™ktÉ™binin müÉ™llimi Maral NÉ™bizadÉ™, Åžamaxı mÉ™ktÉ™binin müÉ™llimi GövhÉ™r ÅžövqiyÉ™.
Maarifçilik ideyasından jurnal tÉ™dricÉ™n qadın hÉ™mrÉ™yliyi vÉ™ birliyinin tÉ™bliÄŸatına keçirdi. O cümlÉ™dÉ™n, MünÉ™vvÉ™r Ælixanova «Bacılarıma birinci mÉ™ktub» mÉ™qalÉ™sindÉ™ yazırdı: «Biz bilmÉ™liyik ki, tÉ™k adam heç nÉ™ edÉ™ bilmÉ™z, hÉ™r yerdÉ™, hÉ™r iÅŸdÉ™ böyük rolu birlik, ittifaq oynayır».
1918-ci ildÉ™ Birinci Demokratik DövlÉ™t kiÅŸi vÉ™ qadın hüquqlarını bÉ™rabÉ™rləşdirdi. 1918-ci il dekabrın 10-da AzÉ™rbaycan Demokratik Respublikası Parlamentinin 2-ci iclasında 43,44-cü maddÉ™lÉ™r tÉ™qdim olundu. Bu maddÉ™lÉ™rdÉ™ iÅŸlÉ™yÉ™n qadınlar üçün xüsusi güzəştlÉ™rÉ™ baxıldı: qadın saÄŸlamlığı üçün zÉ™rÉ™rli iÅŸlÉ™rdÉ™n kÉ™nar edilmÉ™, doÄŸuÅŸdan É™vvÉ™l vÉ™ doÄŸuÅŸdan sonra ödÉ™nilÉ™n mÉ™zuniyyÉ™t, ananın iÅŸ yerindÉ™ uÅŸaq müÉ™ssisÉ™lÉ™rinin təşkili, xÉ™stÉ™lik dövründÉ™ dÉ™rman vÉ™ É™mÉ™k haqqının müÉ™ssisÉ™ sahibinin hesabına ödÉ™nilmÉ™si.[3]
ÆmÉ™kdar mÉ™dÉ™niyyÉ™t iÅŸçisi, tarix elmlÉ™ri namizÉ™di, AzÉ™rbaycanın Milli Tarix Muzeyinin É™n yeni tarix ÅŸöbÉ™sinin müdiri ZÉ™rifÉ™ Dulayeva deyir: «Qadınlar savadsızlığın ləğv edilmÉ™sinÉ™ dair xüsusi kurslar, teatr dÉ™rnÉ™klÉ™ri yaratmaÄŸa baÅŸladılar. Bu olduqca mühüm mÉ™sÉ™lÉ™dir, belÉ™ ki, Qurana görÉ™ qadının aktrisa olmaÄŸa ixtiyarı yoxdur. HÉ™lÉ™ 1917-ci ildÉ™ sÉ™hnÉ™dÉ™ qadın rollarını É™sasÉ™n kiÅŸilÉ™r oynayırdılar. Lakin Üzeyir HacıbÉ™yovun musiqili komediyalarındakı qadın rollarının ifaçısı GöyÉ™rçin xanım Æliyeva oldu. Bakıda, Milanda musiqi tÉ™hsili almış ÅžövkÉ™t xanım MÉ™mmÉ™dovanın, Rusiyada məşhur olan Fatma xanım Muxtarovanın konsertlÉ™ri təşkil edilirdi. XX É™srin É™vvÉ™lindÉ™ ilk azÉ™rbaycanlı pianoçular meydana çıxır: X.Qayıbova, N.Åžah-mirzÉ™, K.Æliyeva.
1919-cu ildÉ™ Qafqaz müsÉ™lmanlarının Birinci Qurultayına AzÉ™rbaycan nümayÉ™ndÉ™ heyÉ™tinin tÉ™rkibindÉ™ pedaqoq ŞəfiqÉ™ ÆfÉ™ndiyeva göndÉ™rilmiÅŸdi. O, söz aldı vÉ™ AzÉ™rbaycan qadınlarının hÉ™yat vÉ™ problemlÉ™rindÉ™n danışa bildi. Lakin onun çıxışı qÉ™rÉ™zlÉ™ qarşılandı, belÉ™ ki, zalda praktik olaraq qadın yox idi.
X.ÆzizbÉ™yovanın tÉ™klifi ilÉ™ qadınlar onun ÅŸÉ™xsi evindÉ™ maariflÉ™ndirici kurslar keçirmÉ™yÉ™ baÅŸladılar. 1919-cu ildÉ™ neft sÉ™nayeçisi S.ÆsÉ™dullayev ÅŸÉ™hÉ™rin mÉ™rkÉ™zindÉ™ yerləşən evindÉ™ ilk qadın klubunun açılması üçün yer ayırmış vÉ™ X.ÆzizbÉ™yova onun sÉ™dri olmuÅŸdur».
AzÉ™rbaycan Demokratik Respublikasının hökumÉ™ti qadın hÉ™rÉ™katını təşviq edir vÉ™ qadınların siyasi hÉ™yata cÉ™lb edilmÉ™sinÉ™ çalışırdı.
[1] Hüseynova D.S. AzÉ™rbaycan ziyalıları XIX É™srin sonu - XX É™srin É™vvÉ™llÉ™rindÉ™. Tarix elmlÉ™ri doktorluq dissertasiyasının avtoreferatı. Bakı, 1993, sÉ™h.12.
[2] YenÉ™ orada, s. 15.
[3] AzÉ™rbaycan Xalq CümhuriyyÉ™ti (1918-1920). Parlament. Stenoqrafik hesabatlar, Bakı, 1998, s. 55-56.
XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda qadınların ictimai fəallığının gözəl nümunələri mövcuddur. Azərbaycanda qadın fəallığı, öz yolunu maarifçilik və xeyriyyəçilik ideyalarının yayılmasından başlayaraq, əlbəttə, hər bir ölkədə mədəni, dini, milli ənənələrlə formalaşdırılan spesifik cizgilərinə malik idi. Toplanmış informasiya, şübhəsiz, qadın və gender problemləri sahəsində işləyən müəllimlər, tarixçilər və tədqiqatçılar üçün yardımçı material olacaq. Onlar bu nadir sənədlərdən tarixi istinadlar, vizual və şifahi şəhadət şəklində istifadə etmək imkanı əldə edəcəklər.
Azərbaycan Prezidenti İ.Əliyevin təşəbbüsü ilə 2006-cı il fevralın 6-da Ailə, Qadın və Uşaq problemləri üzrə Dövlət Komitəsi yaradılmışdır. Dövlət Komitəsinin sədri Bakı Dövlət Universitetinin professoru, siyasət elmləri doktoru Hicran Hüseynovadır.