GÄ°RÄ°Åž
Yerli özünüidarÉ™, É™halinin É™razi-inzibati özfÉ™aliyyÉ™tinin nÉ™zÉ™riyyÉ™si,
yerlÉ™rdÉ™ muxtar özünüidarÉ™nin prinsiplÉ™ri günümüzün adi gerçÉ™kliyiniyÉ™
çevrilmÉ™kdÉ™dir. NÉ™inki AzÉ™rbaycan vÉ™ Gürcüstanda, keçmiÅŸ SSRÄ°
respublikalarının hamısında yerli özüneüidarÉ™, bÉ™lÉ™diyyÉ™ siteminin
qurulması az demokratiyanın bərqərar olmasının, vətəndaş cəmiyyətinin
qurulmasının, hüquqi dövlÉ™t uÄŸrunda mübarizÉ™ aparmağın yeganÉ™ yoludur.
10 illiklÉ™r boyu hökm sürÉ™n totalitar rejim insanları cÉ™miyyÉ™tin idarÉ™
olunması problemindÉ™n uzaqlaÅŸdırıb, onlarda dÉ™rin tarixi köklÉ™ri olan
yerli özünüidarÉ™ mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rinÉ™ tam laqeydlik formalaÅŸdırıb. Bu baxımdan
1985-ci ildÉ™ Avropa Åžurasının təşəbbüsü ilÉ™ qÉ™bul olunmuÅŸ Yerli
özünüidarÉ™nin Avropa Xartiyasının yerli icmalara mümkün qÉ™dÉ™r çox idarÉ™
sÉ™lahiyyÉ™tlÉ™rinin verilmÉ™si, bu sÉ™lahiyyÉ™tlÉ™rÉ™ dövlÉ™tin qarışmamasını
tÉ™lÉ™b edÉ™n müddÉ™aları diqqÉ™tÉ™ layiqdir.
BelÉ™ bir qÉ™rar vermÉ™k üçün insan hüquq vÉ™ azadlıqlarına hörmÉ™t etmÉ™k
kifayÉ™tdir. Onların arasında özünüidarÉ™ hüququ da var. Yerli özünüidarÉ™
vÉ™tÉ™ndaÅŸlara onların gündÉ™lik hÉ™yatı ilÉ™ baÄŸlı qararların qÉ™bul
edilmÉ™sindÉ™ ÅŸÉ™rait yaradır, onların bu hüququndan yararlanması isÉ™
baÅŸqa vÉ™tÉ™ndaÅŸ hüquqlarının qorunmasına xidmÉ™t edir. MÉ™hz buna görÉ™,
Xartiya AÅž-yÉ™ üzv olan dövlÉ™tlÉ™rin üzÉ™rinÉ™ yerli icmaların siyasi,
inzibati vÉ™ maliyyÉ™ müstÉ™qilliyini qorumaq, inkiÅŸaf etdirmÉ™k vÉ™
möhkÉ™mlÉ™ndirmÉ™k öhdÉ™liyini qoyur.
Xartiya bütün postsovet ölkÉ™lÉ™rindÉ™ bÉ™lÉ™diyyÉ™ hüququnun formalaÅŸmasında
əsas rolərarlarqəbul edərkən onların təmsil etdiyi sosial qrupların
maraqlarını nÉ™zÉ™rÉ™ alsın. BelÉ™ qadınların yeni düÅŸüncÉ™ tÉ™rzinÉ™ görÉ™,
hüquq ona sahib dura bilÉ™nÉ™ yetÉ™rincÉ™ gÉ™lir gÉ™tirÉ™ bilÉ™cÉ™k bir insan
kapitalıdır.
Yerli özünüidarÉ™ anlayışı altında nÉ™ baÅŸa düÅŸülür? Xartiyaya görÉ™,
"yerli özünüidarÉ™ anlayışı altında yerli özünüidarÉ™ orqanları
tÉ™rÉ™findÉ™n dövlÉ™t iÅŸlÉ™rinin mühüm hissÉ™sinin öz öhdÉ™sinÉ™ götürülmÉ™si,
onun öz sÉ™lahiyyÉ™tlÉ™rinÉ™ vÉ™ yerli É™halinin maraqlarına uyÄŸun olaraq
qanun çÉ™rçivÉ™sindÉ™ idarÉ™ edilmÉ™si baÅŸa düÅŸülür". Bu vÉ™ digÉ™r tÉ™riflÉ™r
özünüidarÉ™nin müxtÉ™lif formalarının bÉ™rqÉ™rarı vÉ™ inkiÅŸafında yerli,
regional vÉ™ bÉ™zÉ™n dÉ™ tarixi, mÉ™dÉ™ni xüsusiyyÉ™tlÉ™rin rolunu bu, yaxud
baÅŸqa ÅŸÉ™kildÉ™ qeyd edir. Avropa Xartiyası bununla É™laqÉ™dar dünyada
mütlÉ™q bir-birin eyni olan ölkÉ™lÉ™rin olmadığını nÉ™inki qÉ™bul edir,
hÉ™tta yerli özünüidarÉ™nin modellÉ™rinin müxtÉ™lifliyini É™vvÉ™ljÉ™dÉ™n nÉ™zÉ™rÉ™
alır və rəsmən bəyan edir. Bələdiyyələrin inkişafı yoluna nisbətən yeni
qÉ™dÉ™m qoyan ölkÉ™lÉ™rimizin yerli özünüidarÉ™nin cender prizmasından dÉ™qiq
təhlilinə kəskin ehtiyajı vardır.
BÄ°RÄ°NCÄ° FÆSÄ°L
CÉ™nubi Qafqazda yerli özünüidarÉ™: tarixi vÉ™ perspektivlÉ™ri
Bütün postsovet mÉ™kanı üçün xarakterik olan sosial fikir
ayrılıqları gender yerarxiyasının zorakılıqla sürdürülmÉ™sinÉ™-
hakimiyyÉ™tin cinsi mÉ™nsubiyyÉ™tinÉ™ görÉ™ bölünmÉ™sinÉ™ gÉ™tirib çıxarır.
BÉ™zÉ™n qÉ™fil, bÉ™zÉ™nsÉ™ dÉ™rk edilmÉ™yÉ™n, vÉ™ ona görÉ™ dÉ™, tÉ™bii olaraq,
dağıdıcı yunksiya daşşıyan bu yerarxiyanı-sülalÉ™ni, É™nÉ™nvi gender
ideologiyası daha da ağırlaÅŸdırır. Bununla yanaşı, müasir AzÉ™rbaycan vÉ™
Gürcüstan cÉ™miyyÉ™tlÉ™rindÉ™ mövcud olan qender sülalÉ™lÉ™ri problemlÉ™ri vÉ™
onların doğurduğu problemlər vətəndaş cəmiyyəti və demokratiya
quruculuÄŸu ideyalarının daşıyıcıları üçün maraqlı olmalıdır.
Amma, onu da qeyd etmÉ™liyik ki, artıq öz hüquqlarının müdafiÉ™sini tÉ™lÉ™b
edən qadınlar qrupu formalaşıb. Onlar-yeni şəraitə nisbətən uyğunlaşa
bilənlərdir. Onlar istəyirlər ki, səslərini duyan olsun, hakimiyyət
qərar qəbul edərkən onların da maraqlarını nəzərə alsın. Belə
qÉ™danldarın düÅŸüncÉ™sinÉ™ görÉ™, hüquq sahibinÉ™ gÉ™lir gÉ™tirÉ™ bilÉ™cÉ™k insan
kapitalıdır.
"AREAT" mərkəzinin Qax rayonunda və İnkişaf mərkəzinin Qardabani
rayonunda 2002-ci ilin iyun ayında keçirdiyi ekspress-sorÄŸunun
nəticələri də bunu deməyə əsas verir: gənc qadınların 47%-nin fikrincə,
onlar öz hüquqlarını yaxşı bilsÉ™ydilÉ™r hÉ™yatlarını qura bilÉ™rdilÉ™r;
89%-i artıq hÉ™m kollektiv, hÉ™m dÉ™ ÅŸÉ™xsi hüquqlarının qorunması
imkanlarıyla maraqlanır.
Ancaq bir vacib tÉ™rÉ™fi dÉ™ xatırlatmaq yerinÉ™ düÅŸÉ™r. Heç bir qadın
özünün yerli özünüidarÉ™ylÉ™ baÄŸlı hüquqlarıyla maraqlanmır, bu vacib
sahÉ™dÉ™ki liderliyi qeyd-ÅŸÉ™rtsiz kiÅŸilÉ™rÉ™ verÉ™rÉ™k özlÉ™rinin sözügedÉ™n
hakimiyyÉ™t orqanında tÉ™msilçiliyinin gÉ™rÉ™yini anlamadığını boynuna
alır. Ä°nsan hüquqlarının qorunması üçün yalnız dövlÉ™t vÉ™ onun
institutları tərəfindən bu sahədə qanunların yazılması və onların
səmərəli icra mexanizmlərinin formalaşdırılması yetmir, insanların
özlÉ™rinin dÉ™ bunda maraqlı olması lazımdır. ÆgÉ™r qadınlar öz
hüquqlarını bilmirsÉ™, nÉ™ onları qoruya, nÉ™ ala, nÉ™ dÉ™ istifadÉ™ edÉ™
bilÉ™rlÉ™r. Bundan É™lavÉ™ qadınların hüquqi biliksizliyi dövlÉ™t
orqanlarının özbaşınalığına, hüquqi strukturların hÉ™rÉ™kÉ™tsizliyinÉ™ yol
açır.
Yeni iqtisadi ÅŸÉ™raitdÉ™ dövlÉ™t sosial tÉ™minatların böyük hissÉ™sini
ixtisara salıb, özÉ™lləşdirilmiÅŸ müÉ™ssisÉ™l isÉ™ bir qayda olaraq sosial
sahÉ™ haqda düÅŸünmÉ™kdÉ™n vaz keçir. LayihÉ™dÉ™ araÅŸdırma aparılıan Qax vÉ™
Qardabani kimi ÅŸÉ™hÉ™rlÉ™r üçün bu, ümumi sosial müdafinÉ™nin sÉ™viyyÉ™sinin
düÅŸmÉ™sinÉ™ sÉ™bÉ™b olur.
Real olaraq hÉ™r iki respublikada qadınların güzəştlÉ™rin yerini
hüquqlara vermÉ™sini dÉ™rk etmÉ™si prosesi hÉ™lÉ™ yenicÉ™ baÅŸlayıb. Bu
prosesi dövlÉ™tin sosial-iqtisadi islahatlara özynÉ™mÉ™xsus baxışı,
hakimiyyÉ™t strukturları üzÉ™rindÉ™ inkiÅŸaf etmÉ™miÅŸ nÉ™zarÉ™tin olması,
sıravi vÉ™tÉ™ndaÅŸların, xüsuilÉ™ dÉ™ qadınların özlÉ™rinin cÉ™miyyÉ™t üçünvcib
problemlÉ™rin hÉ™llindÉ™ fÉ™allıq göstÉ™rmÉ™mÉ™si daha da lÉ™ngidir. Bunun
köklÉ™rini aramaq tarixÉ™ baÅŸ vurmaq gÉ™rÉ™kir. AzÉ™rbaycan vÉ™ Gürcüstanda
sovet hakimiyyÉ™tinin qurulması prosesi yarımüstÉ™qil özünüidarÉ™
orqanlarının- SovetlÉ™rin qurulması ilÉ™ baÅŸlayıb. Az keçmÉ™miÅŸ bu
orqanlar tam olaraq dövlÉ™tin vÉ™ kommunist partiyalarının nÉ™zarÉ™tinÉ™
keçir. Yalnız SSRÄ°-nin süqutu zamanı bu orqanlar özünüidarÉ™ statusunu
müstÉ™qilləşdirmÉ™yÉ™ can atdılar, ancaq ittifaqın dağılması bu prosesi dÉ™
dayandırdı.
MüstÉ™qil dövlÉ™tin yerli özünüidarÉ™ orqanlarının (YÖO) yeni sisteminin
yaradılması tÉ™qribÉ™n 9 il çÉ™kdi. YÖO-nun qanunverijilik bazası Milli
MÉ™jlisin (MM) yerli özünüidarÉ™ mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™ri üzrÉ™ komissiyası (1995-2000),
daha sonra MM-in regional mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™r üzrÉ™ komissiyası (2000-ji ilin
noyabrından) tərəfindən Azərbayjan Konstitusiyasının tamamilə
bələdiyyələrə həsr olunmuş IV fəsli əsasında işlənib hazırlanırdı.
ÆhalidÉ™ tÉ™sÉ™vvürlÉ™r yox idi ki, AzÉ™rbaycanda YÖO-nın
hakimiyyÉ™tin bir qolu deyil, É™ksinÉ™, onlar nÉ™inki dövlÉ™t hakimiyyÉ™ti
strukturuna daxil edilməyib, hətta qanunvericilərin iradəsiylə pilləli
strukturdan da mÉ™hrum edilib. QanunvericiliyÉ™ görÉ™, növü vÉ™ tÉ™rkibindÉ™n
asılı olmayaraq (kənd, rayon, şəhər) istənilən bələdiyyədən yuxarıda
duran nəinki bələdiyyə orqanı (bələdiyyələrin birliyi və ya
assosiasiyaları ancaq yığıncaq xarakteri daşıyır), hÉ™tta YÖO-nın iÅŸinÉ™
qarışmaq sÉ™lahiyyÉ™ti olan dövlÉ™t orqanı da yoxdur. Bu, hÉ™qiqÉ™tÉ™n dÉ™
AÅž-nın standartlarına cavab verÉ™n yerli özünüidarÉ™ prinsiplÉ™rinin
bÉ™rqÉ™rar olması üçün vacib olan ÅŸÉ™rtlÉ™rdÉ™n biridir.
BÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™rlÉ™ vasitÉ™çisiz vÉ™ daimi iÅŸ vÉ™tÉ™ndaÅŸ cÉ™miyyÉ™tinin, hüquqi
dövlÉ™tin vÉ™ demokratik tÉ™crübÉ™nin bÉ™rqÉ™rar olması üçün yeganÉ™ yoldur.
Buna görÉ™ dÉ™, göstÉ™rdiyimiz istiqamÉ™t regionda fÉ™aliyyÉ™t göstÉ™rÉ™n
beynÉ™lxalq fondlar vÉ™ təşkilatlar üçün önÉ™mli olaraq qalacaq. Bu
tÉ™crübÉ™ni geniÅŸlÉ™ndirmÉ™k vÉ™ yeni É™mÉ™kdaÅŸlıq formaları ilÉ™
zÉ™nginləşdirmÉ™k çox vacibdir.
Bu sahÉ™dÉ™ postsovet ölkÉ™lÉ™rÉ™i üçün aÄŸrılı olan mülkiyyÉ™ problemi hÉ™ll
olunur, burda özünüidarÉ™, muxtariyyat, dövlÉ™t strukturlarından
sÉ™rbÉ™stlik, hüquqi maarifçiliyin vÉ™ vÉ™tÉ™ndaÅŸ ÅŸÉ™xsiyyÉ™tinin
formalaÅŸmasının É™lifbası öyrÉ™nilir. Bütün sadaladığımızlarla yanaşı,
YÖO qÉ™rarların birgÉ™ qÉ™bulunu vÉ™ reallaÅŸdırılmasını tÉ™lÉ™b edir. Güman
ki, YÖO-nın mÉ™hz bu "ikili" xarakterini dÉ™ nÉ™zÉ™rÉ™ almaq lazımdır.
AzÉ™rbaycanda vÉ™ Gürcüstanda É™halinin yerli özüfÉ™aliyyÉ™ti
problemi ilÉ™ yetirÉ™ncÉ™ çoxlu sayda QHT-lÉ™r məşğul olur. Düzdür, bu
fÉ™aliyyÉ™t É™sas etibarilÉ™, birtÉ™rÉ™fli xarakter daşıyır vÉ™ YÖO-nın
struktur, sosial, iqtisadi, qanunvericilik vÉ™ baÅŸqa bu kimi
problemlÉ™rinin araÅŸdırılmasına yönÉ™lib. Amma ölkÉ™dÉ™ YÖO ilÉ™ baÄŸlı
təşkilati və məlumatlandırıcı resur-mərkəzinin yaranması daha
düÅŸünülmüÅŸ olardı vÉ™ gÉ™lÉ™cÉ™kdÉ™ bu mÉ™rkÉ™zin cÉ™nubi Qafqaz ölkÉ™lÉ™rinin
resurs-mÉ™rkÉ™zinÉ™ çevrilmÉ™sinÉ™ gÉ™tirib çıxarar. Bu istiqamÉ™t hÉ™lÉ™ on
illÉ™r boyu perspektivli olacaq vÉ™ ildÉ™n-ilÉ™ daha çox QHT bu istiqamÉ™tdÉ™
fÉ™aliyyÉ™t göstÉ™rÉ™cÉ™k. Bundan É™lavÉ™, sözügedÉ™n resurs-mÉ™rkÉ™zlÉ™ri eyni
zamanda seçicilÉ™rin vÉ™ yönÉ™ldicilÉ™rin hazırlanması ilÉ™ məşğul olan
mÉ™rkÉ™zlÉ™rÉ™ dÉ™ çevrilÉ™ bilÉ™r. Bu fÉ™aliyyÉ™tin mÉ™rkÉ™zləşdirilmÉ™si regionun
bÉ™lÉ™diyyÉ™ qanunvericiliyinin tÉ™kmilləşdirilmÉ™si üçün real yol ola
bilər.
AzÉ™rbaycan qanunvericiliyinÉ™ görÉ™, torpaqların 33 faizi bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™rin
mülkiyyÉ™tinÉ™ keçmÉ™lidir. Bundan É™lavÉ™, AzÉ™rbaycan Respublikasının Vergi
MÉ™cÉ™llÉ™sinÉ™ (199.1 maddÉ™si) görÉ™ YÖO dövlÉ™t mülkiyyÉ™t vergisindÉ™n
azaddırlar. Bugünkü gündÉ™ yeni, müasir qanunların hazırlanması prosesi
gedir. Bu qanunlar bələdiyyələri geniş maddi və maliyyə resursları olan
É™sl özünüidarÉ™ orqanlarına çevirmÉ™yi nÉ™zÉ™rdÉ™ tutur. BÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™r öz
É™razilÉ™rinin inkiÅŸafına yönÉ™lÉ™n vÉ™ fÉ™aliyyÉ™tlÉ™rini daha da sÉ™mÉ™rÉ™li
edən layihələri maliyyələşdirmək imkanlarına malik olacaqlar. Bu
sadalananlardan ötrü, keçid dövrünü diqqÉ™tlÉ™ vÉ™ gÉ™lÉ™cÉ™yk uÄŸurların
É™sasını qoya-qoya keçmÉ™k lazımdır.
ŞəhÉ™r bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™ri respublikanın kÉ™d vÉ™ rayon YÖO-na
poyulyarlıqda çox uduzurlar. ŞəhÉ™r sakinlÉ™rinin YÖO-nın fÉ™aliyyÉ™ti
haqda bilgilÉ™ri vÉ™ onun inkiÅŸafında marabı bölgÉ™lÉ™rÉ™ nisbÉ™tÉ™ dÉ™fÉ™lÉ™rlÉ™
aÅŸağıdır. ÜmumilikdÉ™ isÉ™, qanunvericilik vÉ™ onun məğzi haqqında sıravi
seçici çox az ÅŸey bilir, Avropa Xartiyası vÉ™ Yerli vÉ™ regional
hakmiyyÉ™ilÉ™r Konqresi haqqında isÉ™ demÉ™k olar ki, heç nÉ™ bilmir.
Güman ki, É™sas problem yerli özünüidarÉ™nin fÉ™lsÉ™fÉ™si haqqında möhkÉ™m vÉ™
dÉ™qiq tÉ™sÉ™vvürlÉ™rin olmamasıdır. Etiraf etmÉ™k lazımdır ki, hÉ™lÉ™ ki,
demokratiyanın, vÉ™tÉ™ndaÅŸ cÉ™miyyÉ™tinin, hüquqi dövlÉ™tin inkiÅŸafının,
yerli özünüidarÉ™lÉ™rin vÉ™tÉ™ndaÅŸların cÉ™miyyÉ™tin idarÉ™ olunmasında özül
rolu oynadığının hansı perspektivlÉ™rÉ™ yol açdığının fÉ™rqindÉ™ deyilik.
BelÉ™ tÉ™sÉ™vvürlÉ™rin hÉ™m kütlÉ™lÉ™rdÉ™, hÉ™m dÉ™ hakmi strukturlarda olması
yerli özünüidarÉ™ problemlÉ™rinÉ™ belÉ™ aÅŸağı marağın É™sas
sÉ™bÉ™blÉ™rindÉ™ndir. Bu marağın olmaması ölkÉ™dÉ™ bÉ™lÉ™diyyÉ™ləşmÉ™ prosesini
tormozlandıran É™sas ÅŸÉ™rtlÉ™rdÉ™ndir. Bəşqa bir problemsÉ™, bu prosesin öz
səlahiyyətlərini yeni qurulacaq strukturlara vermək istəməyənlər
tÉ™rÉ™findÉ™n süni tormozlanmasıdır.
Hətta, Azərbaycanda yenidən yaranmış bələdiyyə sisteminin rəhbərliyində
dÉ™ yerli özünüidarÉ™ haqqında Avropa Xartiyası vÉ™ Yerli vÉ™ regional
hakimiyyÉ™t Konqresinin iÅŸindÉ™n xÉ™bÉ™rsiz olması vÉ™ bunun bizim YÖO-nın
təşəkkül tapması vÉ™ inkiÅŸafı prosesinÉ™ É™ngÉ™l törÉ™tmÉ™si bir faktdır.
Bələdiyyələrin Konqreslə əlaqələri, bu haqda informasiyanın yayılması
vÉ™ real tÉ™crübÉ™nin formalaÅŸdırılması istiqÉ™mindÉ™ iÅŸin aparılması çox
vacibdir. Bu, hÉ™m dÉ™ YÖO sahÉ™sindÉ™ araÅŸdırmalar aparan fÉ™aliyyÉ™t
göstÉ™rÉ™n çoxsaylı QHT-lÉ™rÉ™ da aiddir. Onlarında Konqresin nümayÉ™ndÉ™lÉ™ri
ilÉ™ É™mÉ™kdaÅŸlığı nÉ™inki ümumi iÅŸÉ™ fayda verÉ™r, hÉ™mçinin YÖO-ı üçün
kadrlar hazırlanmasına faydalı olar. Ona görÉ™ dÉ™, hÉ™lÉ™lik respublika
miqyaslı, gÉ™lÉ™cÉ™kdÉ™ isÉ™ bütün cÉ™nubi Qafqaz regionunda YÖO üzrÉ™
faliyyÉ™t göstÉ™rÉ™cÉ™k resurs-mÉ™rkÉ™zinin yaranmasına ehtiyac var.
Bizim fikrimizcə, bu istiqamətdə aparılan işlər davam etdirilməli və
geniÅŸlÉ™ndirilmÉ™lidir. Çünki YÖO hÉ™lÉ™ yenicÉ™ gÉ™lÉ™k struktur formasına
düÅŸür vÉ™ hÉ™rtÉ™rÉ™fli yardıma ehtiyacı var.
NÉ™zÉ™rÉ™ alaq ki, bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™r daim müxtÉ™lif formalı maneÉ™lÉ™rlÉ™ rastlaşır
vÉ™ heç dÉ™ hÉ™miÅŸÉ™ onları hÉ™ll etmÉ™k iqtidarında olmur.Bu sahÉ™nin
monitorinqi bizdÉ™ dÉ™qiq tÉ™sÉ™vvürlÉ™r oyatmaÄŸa imkan verÉ™r ki: hansı
qanunverici vÉ™ tÉ™crübÉ™dÉ™ dÉ™yiÅŸikliklÉ™r respublikanın YÖO-nın qarşısında
mövcüd olan maneÉ™lÉ™ri dÉ™f etmÉ™k üçün gÉ™rÉ™klidir; hansı yolla regionda
YÖO sahÉ™sindÉ™ ümumi qanunvericilik bazası yaratmaq olar; vÉ™tÉ™ndaÅŸ
təşəbbüslÉ™ri sÉ™viyyÉ™sindÉ™ hansı yollarla hüquqi vÉ™ iqtisadi
inteqrasiyanın əsasını qoymaq olar?
cÉ™nubi Qafqazın Avropa ilÉ™ yaxınlaÅŸmasının yeganÉ™ düzgün yolu
var - müharibÉ™dÉ™n sonrakı dövrrdÉ™ Avropada yaranmış vÉ™tÉ™ndaÅŸ
cÉ™miyyÉ™tinin nümunÉ™sindÉ™ bir cÉ™miyyÉ™t qurmaq. Bu sistemdÉ™ yerli
özünüidarÉ™lÉ™r ilk yerlÉ™dÉ™n birini tutur.
Ä°KÄ°NCÄ° FÆSÄ°L
Yerli özünüidarÉ™ qender prizmasından
Artıq 10 ildÉ™n çoxdur ki, cÉ™nubi Qafqaz ölkÉ™lÉ™ri müstÉ™qilliyinÉ™
qovuÅŸub. Bu müddÉ™t É™rzindÉ™ region ölkÉ™lÉ™rindÉ™ sosial siyasi proseslÉ™r,
vÉ™tÉ™ndaÅŸ cÉ™miyyÉ™tinin təşəkkül tapması, demokratik institutların
formalaÅŸması çox zaman münaqiÅŸÉ™yÉ™ çevrilÉ™n ciddi problemlÉ™rlÉ™ üzləşib.
Ä°nsanların mentalitetindÉ™ki É™talÉ™t, vÉ™tÉ™ndaşın hüquq maarifçiliyinin
aÅŸağı sÉ™viyyÉ™si hüquqi dövlÉ™t vÉ™ vÉ™tÉ™ndaÅŸ cÉ™miyyÉ™tinin qurulması
yolunda olan çox ciddi vÉ™ çÉ™tin keçilÉ™n É™ngÉ™ldir.
Bütün respublikalarda demokratiyanın É™sas prinsipi olan azad seçkilÉ™r
prinsipi ağır sınaqlara mÉ™ruz qalır. HÉ™dsiz sayda seçki saxtakarlıqları
faktları qeydə alınır. Bu həyacanlı vəziyyətin qorunmasında
vÉ™tÉ™ndaÅŸların seçkilÉ™rin roluna laqeyd münasibÉ™ti, onların seçki
kampaniyalarında ÅŸÉ™xsÉ™n iÅŸtirakının mÉ™nasını dÉ™rk etmÉ™mÉ™si dÉ™ öz
bəhrəsini verir. Vəziyyət vətəndaşların hadisələrin indiki axarını
dÉ™yiÅŸmÉ™yin mümkünlüyünÉ™ inamının olmaması ilÉ™ daha da kÉ™skinləşir. Bir
çox hallarda, É™sasÉ™n dÉ™ É™yalatlÉ™rdÉ™, istÉ™nilÉ™n növ seçkilÉ™rÉ™ laqeyd
münasibÉ™t, dövlÉ™t quruculuÄŸunda vÉ™ demokratik institutların
formalaÅŸmasında vÉ™tÉ™ndaÅŸların öz rolunu baÅŸa düÅŸmÉ™mÉ™si adi hal sayılır.
NÉ™ticÉ™dÉ™ seçicilÉ™rin seçkilÉ™rdÉ™ (hÉ™tta yerli özünüidarÉ™ orqanlarına
(YÖO) seçkilÉ™rdÉ™) fÉ™allığının aÅŸağı sÉ™viyyÉ™si müÅŸahidÉ™ olunur vÉ™ bu da
seçkinin nÉ™ticÉ™lÉ™rinin daha geniÅŸ miqyaslarda saxtalaÅŸdırılmasına yol
açır.
Bütün orqanlara seçkilÉ™rin vacib olduÄŸunu bilsÉ™k dÉ™, eyni zamanda hesab
edirik ki, vətəndaşların regiondakı postsovet həyatının
demokratikləşmÉ™si prosesinÉ™ cÉ™lb olunması yolunda É™n önÉ™mli vasitÉ™
YÖO-na seçkilÉ™rdir. Çünki, mÉ™hz icmalar vÉ™ yerli özünüidarÉ™ orqanları
səviyyəsindən əhalinin demokratikləşmə və vətəndaş cəmiyyətinin
qurulması prosesində iştirakı başlanır və məhz bu mərhələdə vətəndaşın
hüquq maarifçiliyinin ilkin elementlÉ™ri tÉ™zahür edir.
cÉ™nubi Qafqaz ölkÉ™lÉ™rindÉ™ YÖO-nın formalaÅŸması prosesi tam
təkmilləşməmiş və daim dəyişən qanunverici baza əsasında, demokrtik
tÉ™crübÉ™nin olmadığı, vÉ™tÉ™ndaÅŸların böyük bir qisminin hakimiyyÉ™t
strukturlarında uzaq saxlanıldığı bir ÅŸÉ™raitdÉ™ baÅŸ verir. HÉ™tta YÖO-nı
hakimiyyÉ™t orqanlarının É™lavÉ™sinÉ™ çevirmÉ™k cÉ™hdlÉ™ri dÉ™ müÅŸahidÉ™ olunur.
YÖO-nın özÉ™lliklÉ™ri vÉ™ mÉ™nası nÉ™inki sıravi seçicilÉ™r tÉ™rÉ™findÉ™n, hÉ™tta
siyasi elitanın nümayÉ™ndÉ™lÉ™ri, ziyalılar vÉ™ hÉ™m dÉ™ kütlÉ™vi informasiya
vasitÉ™lÉ™ri tÉ™rÉ™findÉ™n tam olaraq qavranılmır. Yerli özünüidarÉ™lÉ™rin
(YÖ) strukturu hÉ™lÉ™ formalaÅŸma mÉ™rhÉ™lÉ™sindÉ™dir vÉ™ YÖO ilÉ™ dövlÉ™t
hakmiyyÉ™t orqanları arasındakı münasibÉ™tlÉ™rlÉ™ baÄŸlı bir çox problemlÉ™r
hÉ™llini tapmayıb. BU sahÉ™dÉ™ki hüquqi vÉ™ziyyÉ™t dÉ™ hÉ™lÉ™ mükÉ™mmÉ™l deyil.
Bildiyiniz kimi, inkiÅŸaf etmiÅŸ demokratik ölkÉ™lÉ™rdÉ™ YÖ demokratik
quruluşun və vətəndaşların idarə sisteminə cəlb olunmasının ilkin
göstÉ™ricisi sayılır. MÉ™hz bu üzdÉ™n xarici ölkÉ™lÉ™rin YÖO ilÉ™ baÄŸlı
tÉ™crübÉ™sinin öyrÉ™nilmÉ™si vÉ™ seçicilÉ™r arasında tÉ™bliÄŸ olunması ehtiyacı
yaranır. ÜstÉ™lik, region ölkÉ™lÉ™rindÉ™ demokratik ölkÉ™lÉ™rdÉ™ seçici
hüquqlarının qorunmasıyla baÄŸlı informasiya qıtlığı da kÉ™skin hiss
olunur.
HÉ™lÉ™ formalaÅŸmaqda olan bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™rin inkiÅŸafı, vÉ™tÉ™ndaÅŸların hüquqi
biliklÉ™rinin getdikcÉ™ artması yolunda müstÉ™qil ictimai təşkilatların
rolu böyükdür. Bu fÉ™aliyyÉ™tin seçicilÉ™r arasında beynÉ™lxalq tÉ™crübÉ™nin
yayılması vÉ™ bu tÉ™crübÉ™nin yerli ÅŸÉ™raitÉ™ uyÄŸunlaÅŸdırılmasına yönÉ™lmÉ™si
çox faydalı olar. Æhalinin hüquqi savadsızlığı ÅŸÉ™raitindÉ™ çox vacibdir
ki, bu təşktilatlar seçicilÉ™rin savadlandarılması vÉ™ hazırlanması yolu
ilÉ™ dövlÉ™t orqanlarına insan hüquqları ilÉ™ baÄŸlı beynÉ™lxalq normalara
É™mÉ™l etmÉ™k üçün tÉ™sir göstÉ™rsin vÉ™ YÖ ilÉ™ baÄŸlı qanunverciliyin
tÉ™kmilləşdirilmÉ™si vÉ™ dÉ™yiÅŸdirilmÉ™sindÉ™n ötrü öz tÉ™kliflÉ™rini versin.
YÖ haqqında qanunlar AzÉ™rbaycanda hÉ™lÉ™ 1997-ci ildÉ™ hazırlansa da da,
ölkÉ™ Parlamenti tÉ™rÉ™findÉ™n qÉ™bul olunmamışdı. Yeni- tÉ™kmilləşdirilmiq
qanunvericilik 1999-cu ildə qəbul olundu və elə həmin il dekabr ayının
12-dÉ™ hÉ™lÉ™lik yeganÉ™ olan bÉ™lÉ™diyyÉ™ seçkilÉ™ri keçirildi. SeçkilÉ™r vÉ™
YÖO-nın iÅŸinin ilkin nÉ™ticÉ™lÉ™ri É™halinin Yö ideyaları vÉ™ tÉ™crübÉ™sinin
reallaÅŸmasına hazır olmadığını göstÉ™rdi.NÉ™inki sıravi seçici, hÉ™tta
YÖO-na seçilÉ™nlÉ™rin vÉ™ seçÉ™nlÉ™rin birinci dalÄŸasında yerli özünüidarÉ™
haqqında hÉ™ddindÉ™n artıq zÉ™if vÉ™ qarışıq tÉ™sÉ™vvürlÉ™rin olduÄŸu meydana
çıxdı.
Bu gün AzÉ™rbaycanda YÖ ilÉ™ baÄŸlı qanunvericilik bazasına NazirlÉ™
Kabinetinin qÉ™rarlarını saymasaq, 60-dan çox qanun, fÉ™rman vÉ™ qÉ™rarlar
daxildir. GörülÉ™cÉ™k iÅŸin É™sas istiqamÉ™ti kimi bu qanunvericilik
bazasının hÉ™m É™hali- seçicilÉ™r, hÉ™m dÉ™ YÖO-nın qulluqçuları vÉ™ üzvlÉ™ri
tÉ™rÉ™findÉ™n mÉ™nimsÉ™nilmÉ™sinÉ™ yönÉ™ltmÉ™k lazımdır.
Bütün respublikalarda demokratiyanın É™sas prinsipi olan azad
seçkilÉ™r prinsipi ağır sınaqlara mÉ™ruz qalır. HÉ™dsiz sayda seçki
saxtakarlıqları faktları qeydə alınır. Bu həyacanlı vəziyyətin
qorunmasında vÉ™tÉ™ndaÅŸların seçkilÉ™rin roluna laqeyd münasibÉ™ti, onların
seçki kampaniyalarında ÅŸÉ™xsÉ™n iÅŸtirakının mÉ™nasını dÉ™rk etmÉ™mÉ™si dÉ™ öz
bəhrəsini verir. Vəziyyət vətəndaşların hadisələrin indiki axarını
dÉ™yiÅŸmÉ™yin mümkünlüyünÉ™ inamının olmaması ilÉ™ daha da kÉ™skinləşir. Bir
çox hallarda, É™sasÉ™n dÉ™ É™yalatlÉ™rdÉ™, istÉ™nilÉ™n növ seçkilÉ™rÉ™ laqeyd
münasibÉ™t, dövlÉ™t quruculuÄŸunda vÉ™ demokratik institutların
formalaÅŸmasında vÉ™tÉ™ndaÅŸların öz rolunu baÅŸa düÅŸmÉ™mÉ™si adi hal sayılır.
NÉ™ticÉ™dÉ™ seçicilÉ™rin seçkilÉ™rdÉ™ (hÉ™tta yerli özünüidarÉ™ orqanlarına
(YÖO) seçkilÉ™rdÉ™) fÉ™allığının aÅŸağı sÉ™viyyÉ™si müÅŸahidÉ™ olunur vÉ™ bu da
seçkinin nÉ™ticÉ™lÉ™rinin daha geniÅŸ miqyaslarda saxtalaÅŸdırılmasına yol
açır.
Bütün orqanlara seçkilÉ™rin vacib olduÄŸunu bilsÉ™k dÉ™, eyni zamanda hesab
edirik ki, vətəndaşların regiondakı postsovet həyatının
demokratikləşmÉ™si prosesinÉ™ cÉ™lb olunması yolunda É™n önÉ™mli vasitÉ™
YÖO-na seçkilÉ™rdir. Çünki, mÉ™hz icmalar vÉ™ yerli özünüidarÉ™ orqanları
səviyyəsindən əhalinin demokratikləşmə və vətəndaş cəmiyyətinin
qurulması prosesində iştirakı başlanır və məhz bu mərhələdə vətəndaşın
hüquq maarifçiliyinin ilkin elementlÉ™ri tÉ™zahür edir.
cÉ™nubi Qafqaz ölkÉ™lÉ™rindÉ™ YÖO-nın formalaÅŸması prosesi tam
təkmilləşməmiş və daim dəyişən qanunverici baza əsasında, demokrtik
tÉ™crübÉ™nin olmadığı, vÉ™tÉ™ndaÅŸların böyük bir qisminin hakimiyyÉ™t
strukturlarında uzaq saxlanıldığı bir ÅŸÉ™raitdÉ™ baÅŸ verir. HÉ™tta YÖO-nı
hakimiyyÉ™t orqanlarının É™lavÉ™sinÉ™ çevirmÉ™k cÉ™hdlÉ™ri dÉ™ müÅŸahidÉ™ olunur.
YÖO-nın özÉ™lliklÉ™ri vÉ™ mÉ™nası nÉ™inki sıravi seçicilÉ™r tÉ™rÉ™findÉ™n, hÉ™tta
siyasi elitanın nümayÉ™ndÉ™lÉ™ri, ziyalılar vÉ™ hÉ™m dÉ™ kütlÉ™vi informasiya
vasitÉ™lÉ™ri tÉ™rÉ™findÉ™n tam olaraq qavranılmır. Yerli özünüidarÉ™lÉ™rin
(YÖ) strukturu hÉ™lÉ™ formalaÅŸma mÉ™rhÉ™lÉ™sindÉ™dir vÉ™ YÖO ilÉ™ dövlÉ™t
hakmiyyÉ™t orqanları arasındakı münasibÉ™tlÉ™rlÉ™ baÄŸlı bir çox problemlÉ™r
hÉ™llini tapmayıb. BU sahÉ™dÉ™ki hüquqi vÉ™ziyyÉ™t dÉ™ hÉ™lÉ™ mükÉ™mmÉ™l deyil.
Bildiyiniz kimi, inkiÅŸaf etmiÅŸ demokratik ölkÉ™lÉ™rdÉ™ YÖ demokratik
quruluşun və vətəndaşların idarə sisteminə cəlb olunmasının ilkin
göstÉ™ricisi sayılır. MÉ™hz bu üzdÉ™n xarici ölkÉ™lÉ™rin YÖO ilÉ™ baÄŸlı
tÉ™crübÉ™sinin öyrÉ™nilmÉ™si vÉ™ seçicilÉ™r arasında tÉ™bliÄŸ olunması ehtiyacı
yaranır. ÜstÉ™lik, region ölkÉ™lÉ™rindÉ™ demokratik ölkÉ™lÉ™rdÉ™ seçici
hüquqlarının qorunmasıyla baÄŸlı informasiya qıtlığı da kÉ™skin hiss
olunur.
Yerli özünüidarÉ™, É™halinin É™razi-inzibati özfÉ™aliyyÉ™tinin nÉ™zÉ™riyyÉ™ vÉ™
tÉ™jrübÉ™si, yerlÉ™rdÉ™ muxtar özünüidarÉ™ prinsiplÉ™ri bu günkü hÉ™yatımıza
geniÅŸ surÉ™tdÉ™ daxil olmaqdadır. Yalnız AzÉ™rbayjanda deyil, keçmiÅŸ SSRÄ°
respublikalarının hamısında yerli özünüidarÉ™, bÉ™lÉ™diyyÉ™ sisteminin
bÉ™rqÉ™rarı demokratiyanın möhkÉ™mlÉ™ndirilmÉ™sinin, hüquqi dövlÉ™tin
inkiÅŸafı uÄŸrunda mübarizÉ™ aparmaÄŸa qabil vÉ™tÉ™ndaÅŸ jÉ™miyyÉ™tinin bÉ™rqÉ™rar
olmasının, demək olar, yeganə yoludur. Onilliklər ərzindəki
totalitarizm insanları jəmiyyətin idarə edilməsi problemlərindən
uzaqlaÅŸdırıb, yetÉ™rinjÉ™ tarixi É™nÉ™nÉ™yÉ™ malik yerli özünüidarÉ™nin
məsələlərinə qarşı onlarda biganəlik yaradıb. Bununla əlaqədar Avropa
Åžurasının təşəbbüsü ilÉ™ 1985-ji ildÉ™ qÉ™bul olunmuÅŸ yerli özünüidarÉ™
üzrÉ™ Avropa Xartiyası É™sas sÉ™nÉ™ddir. Burada deyilir ki, yerli ijmalara
mümkün qÉ™dÉ™r çox idarÉ™etmÉ™ mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™ri etibar edilmÉ™lidir vÉ™ bu
mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rin hÉ™llinÉ™ dövlÉ™t qarışmamalıdır. Bu qÉ™rar insanın É™sas hüquq
vÉ™ azadlıqları tÉ™jrübÉ™sindÉ™n irÉ™li gÉ™lir. ÖzünüidarÉ™ hüququ bunların
sırasında mühüm yer tutur. Yerli özünüidarÉ™ vÉ™tÉ™ndaÅŸlara onların
gündÉ™lik hÉ™yatına aid olan qÉ™rarların qÉ™bulunda iÅŸtirak etmÉ™k hüququ
verir. Öz növbÉ™sindÉ™ bu hüququn hÉ™yata keçirilmÉ™si bütün digÉ™r
vÉ™tÉ™ndaÅŸlıq hüquqlarının hÉ™yata keçirilmÉ™sinÉ™ zÉ™manÉ™t verir. Buna görÉ™
dÉ™, Xartiya yerli ijmaların siyasi, inzibati vÉ™ maliyyÉ™ müstÉ™qilliyinin
inkiÅŸaf etdirilmÉ™si, möhkÉ™mlÉ™ndirilmÉ™si vÉ™ müdafiÉ™ olunması
vÉ™zifÉ™lÉ™rini Avropa Åžurasına daxil olan dövlÉ™tlÉ™rin öhdÉ™sinÉ™ qoyur.
Xartiya bütün postsovet ölkÉ™lÉ™rinin bÉ™lÉ™diyyÉ™ hüquqlarının inkiÅŸaf
etdiyi özüldür. Xartiyada qeyd edilir ki, "yerli özünüidarÉ™ hüququ É™n
mühüm vÉ™tÉ™ndaÅŸlıq hüquqlarından biridir, É™sil xalq hakimiyyÉ™tini
hakimiyyÉ™tin mÉ™rkÉ™zləşdirildiyi yerdÉ™ deyil, hakimiyyÉ™tin bölünüb,
yerlÉ™rÉ™ verildiyi yerdÉ™ axtarmaq lazımdır". Yerli özünüidarÉ™ anlayışı
altında nÉ™ baÅŸa düÅŸülür? Xartiyaya görÉ™, "yerli özünüidarÉ™ anlayışı
altında yerli özünüidarÉ™ orqanları tÉ™rÉ™findÉ™n dövlÉ™t iÅŸlÉ™rinin mühüm
hissÉ™sinin öz öhdÉ™sinÉ™ götürülmÉ™si, onun öz sÉ™lahiyyÉ™tlÉ™rinÉ™ vÉ™ yerli
É™halinin maraqlarına uyÄŸun olaraq qanun çÉ™rçivÉ™sindÉ™ idarÉ™ edilmÉ™si
baÅŸa düÅŸülür". Bu vÉ™ digÉ™r tÉ™riflÉ™r özünüidarÉ™nin müxtÉ™lif formalarının
bərqərarı və inkişafında yerli, regional və bəzən də tarixi, mədəni
xüsusiyyÉ™tlÉ™rin rolunu bu, yaxud baÅŸqa ÅŸÉ™kildÉ™ qeyd edir. Avropa
Xartiyası bununla É™laqÉ™dar dünyada mütlÉ™q bir-birin eyni olan ölkÉ™lÉ™rin
olmadığını nÉ™inki qÉ™bul edir, hÉ™tta yerli özünüidarÉ™nin modellÉ™rinin
müxtÉ™lifliyini É™vvÉ™ljÉ™dÉ™n nÉ™zÉ™rÉ™ alır vÉ™ rÉ™smÉ™n bÉ™yan edir.
BÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™rin inkiÅŸafı yoluna nisbÉ™tÉ™n yeni qÉ™dÉ™m qoyan ölkÉ™mizin
yerli özünüidarÉ™nin AzÉ™rbayjanın tarixindÉ™ öz izini qoymuÅŸ müxtÉ™lif
formalarının dəqiq təhlilinə kəskin ehtiyajı vardır. Qeyd olunmalıdır
ki, artıq yaranmış rəylərin əksinə olaraq bu formalar yetərinjə inkişaf
etmiÅŸ vÉ™ müxtÉ™lifdirlÉ™r.
Hələ formalaşmaqda olan bələdiyyələrin inkişafı, vətəndaşların
hüquqi biliklÉ™rinin getdikcÉ™ artması yolunda müstÉ™qil ictimai
təşkilatların rolu böyükdür. Bu fÉ™aliyyÉ™tin seçicilÉ™r arasında
beynÉ™lxalq tÉ™crübÉ™nin yayılması vÉ™ bu tÉ™crübÉ™nin yerli ÅŸÉ™raitÉ™
uyÄŸunlaÅŸdırılmasına yönÉ™lmÉ™si çox faydalı olar. Æhalinin hüquqi
savadsızlığı ÅŸÉ™raitindÉ™ çox vacibdir ki, bu təşktilatlar seçicilÉ™rin
savadlandarılması vÉ™ hazırlanması yolu ilÉ™ dövlÉ™t orqanlarına insan
hüquqları ilÉ™ baÄŸlı beynÉ™lxalq normalara É™mÉ™l etmÉ™k üçün tÉ™sir
göstÉ™rsin vÉ™ YÖ ilÉ™ baÄŸlı qanunverciliyin tÉ™kmilləşdirilmÉ™si vÉ™
dÉ™yiÅŸdirilmÉ™sindÉ™n ötrü öz tÉ™kliflÉ™rini versin.
Çox təəssüf ki, cÉ™nubi Qafqaz çoxsaylı etnik konfliktlÉ™r
zonasıdır vÉ™ bu AzÉ™rbaycan vÉ™ Gürcüstan Respublikalarının É™razisindÉ™
idarÉ™olunmayan rejimlÉ™rin yaranmasına sÉ™bÉ™b olub. BU da öz növbÉ™sindÉ™
YÖ-nin inkiÅŸafını É™ngllÉ™yÉ™n amil kimi tÉ™zahür edir. Gürcüstanın bu sahÉ™
üzrÉ™ qanunvericiliyinÉ™ nÉ™zÉ™r saldıqda sözügedÉ™n problemin É™lamÉ™tlÉ™rini
görürük. Bu münaqiÅŸÉ™lÉ™rin hÉ™lli, cÉ™nubi Qafqazda sülhün bÉ™rqÉ™rar olması
nÉ™inki YÖ-in regionda inkiÅŸafına gÉ™tirÉ™r, üstÉ™lik bu sahÉ™dÉ™ regional
É™mÉ™kdaÅŸlığın da geniÅŸ miqyaslar almasına sÉ™bÉ™b ola bilÉ™r. YÖ-lÉ™ baÄŸlı
region üçün vahid qanunvericilikdÉ™n danışımaq müxtÉ™lif sÉ™bÉ™lÉ™r üzündÉ™n
hÉ™lÉ™ tezdir. Ancaq, sülhün birdÉ™fÉ™lik bu regionda bÉ™rqÉ™rar omasından
sonra cənubi Qafqazda Yerli və regional hakimiyyətlər Konqresinin
ideyasını real olaraq gerçÉ™kləşdirmÉ™k olar.
Qeyd etmÉ™yÉ™ mÉ™cburuq ki, hÉ™lÉ™ ki, ölkÉ™dÉ™ tam müstÉ™qil yerli özünüidarÉ™
yoxdur. Baxmayraq ki, ölkÉ™nin 4500 yaÅŸayış mÉ™skÉ™nindÉ™ 2700 bÉ™lÉ™diyyÉ™
orqanı yaradılıb, yerli özünüidarÉ™ylÉ™ baÄŸlı 60-dan çox hüquqi sÉ™nÉ™d
qəbul olunub, onların reallaşdırılmasının konkret mexanizmlərinin
olmaması bu orqanların fÉ™aliyyÉ™tinÉ™ ciddi É™ngÉ™l törÉ™dir. Ä°cra
hakmiyyəti hələ də Prezidentin torpaqların 33 %-ni bələdiyyələrə vermək
haqqında sÉ™rÉ™ncamını yerinÉ™ yetirmÉ™yib. ÖzÉ™lləşdirilmÉ™ prosesinin daha
öncÉ™ baÅŸlanması üzündÉ™ bu torpaqların böyük bir hissÉ™si artıq xüsui
mülkiyyÉ™tÉ™ verilib. ÖlkÉ™nin Torpaq mÉ™cÉ™llÉ™sinÉ™ yeni dÉ™yiÅŸikliklÉ™rÉ™
görÉ™, 2001-ci il yanvarın birinÉ™ kimi xüsusi mülkiyyÉ™tÉ™ verilÉ™n
torpaqlar bələdiyyələrə qaytarıla bilməz. Bundan əlavə, belə bir qayda
da mövcüddür ki, öz torpaqlarını satmaqdan ötrü bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™r yerli icra
hakmiyyətinin razılığını almalıdır. Bakıda isə, yerli icra
hakmiyyÉ™tlÉ™ri qanunla YÖO-nın sÉ™lahiyyÉ™tindÉ™ sahÉ™lÉ™ri öz nÉ™zarÉ™tindÉ™
saxlayır (reklam və s.).
NÉ™zÉ™rÉ™ alaq ki, bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™r daim müxtÉ™lif formalı maneÉ™lÉ™rlÉ™ rastlaşır
vÉ™ heç dÉ™ hÉ™miÅŸÉ™ onları hÉ™ll etmÉ™k iqtidarında olmur.Bu sahÉ™nin
monitorinqi bizdÉ™ dÉ™qiq tÉ™sÉ™vvürlÉ™r oyatmaÄŸa imkan verÉ™r ki: hansı
qanunverici vÉ™ tÉ™crübÉ™dÉ™ dÉ™yiÅŸikliklÉ™r respublikanın YÖO-nın qarşısında
mövcüd olan maneÉ™lÉ™ri dÉ™f etmÉ™k üçün gÉ™rÉ™klidir; hansı yolla regionda
YÖO sahÉ™sindÉ™ ümumi qanunvericilik bazası yaratmaq olar; vÉ™tÉ™ndaÅŸ
təşəbbüslÉ™ri sÉ™viyyÉ™sindÉ™ hansı yollarla hüquqi vÉ™ iqtisadi
inteqrasiyanın əsasını qoymaq olar?
Siyasi iÅŸtirak vÉ™ nümayÉ™ndÉ™liklÉ™rdÉ™ qender uçurumunu,
qadınların hələ ki, siyasətdə yeni və autsaydre rolunda olduğunu nəzərə
alsaq da onların siyasi poseslərə və qərarların qəbulu mədəniyyətinə
faydalı təsirini danmaq olmaz.
QÉ™bul olanun qÉ™rarların gündÉ™lik hÉ™yatımıza tÉ™siri, sırf qadın
maraqlarının: törÉ™mÉ™ hüquqlar, ailÉ™, qender bÉ™rabÉ™rliyi, qadınlara
qarşı zorakılıq, qeyri-iqtisadi şərtlərlə əməyə məcbur edilmə halları
YÖO-nın diqqÉ™tindÉ™n kÉ™narda qalıb, bu növ suallar YÖO-nın
AzÉ™rbaycandakı fÉ™aliyyÉ™ti dövründÉ™ bir dÉ™fÉ™ dÉ™ olsun qaldırılmayıb.
1
Qadınlarda yerli özünüidarÉ™ haqqında mÉ™lumatlar yoxdur. Gürcüstan
Parlament Komissiyasının sosial araÅŸdırmalarına É™sasÉ™n, son seçkilÉ™rdÉ™
seçicilÉ™rin ancaq 12 faizini qadınlar təşkil elÉ™yib
2 . AzÉ™rbaycanda bu göstÉ™rici 9.7%-dir
3
. DemÉ™li YÖO-nın rolu vÉ™ imkanları haqda informasiyaya ehtiyac var.
HÉ™tta É™halinin soial aktiv hissÉ™si dÉ™ YÖO-nın real fÉ™aliyyÉ™tinÉ™
inanmır. Bu göstÉ™rici Gürcüstanda AzÉ™rbaycana nisbÉ™tÉ™n 18% çoxdur
4
. Bu fakt daha çox narahatlıq doÄŸurur, çünki, É™halinin böyük hissÉ™sini,
xüsusÉ™n dÉ™ regionlarda, qadınlar təşkil elÉ™yir. Buna görÉ™ dÉ™ qadınlara
YÖ-nin mahiyyÉ™tini baÅŸa salan treyninq vÉ™ seminarlar keçirilmÉ™si
vacibdir.
AREAT və İnkişaf mərkəzlərinin 2002-ci liin martında iki
paytaxt ÅŸÉ™hÉ™ri vÉ™ regionlarda 30 qadınla apardığı müsahibÉ™lÉ™rin
nÉ™ticÉ™lÉ™ri göstÉ™rir ki, tÉ™crübÉ™dÉ™ qanunların reallaÅŸdırılması zamanı
qadınların diskriminasiyası halları olur. Bunun əsas səbələri
aşağıdakılardır:
Briincisi, YÖO-na seçkilÉ™r zamanı qadınlar É™vvÉ™lcÉ™dÉ™n mümkün
namizədlər siyasında olmur, onların maliyyə, təşkilati və məlumat
resursları yetirncə olmur.
Ä°kincisi, qadın namizÉ™dldÉ™r seçkilÉ™rÉ™ partiya siyahısı ilÉ™
yox, müstÉ™qil namizÉ™d kimi getmÉ™yÉ™ mÉ™cbur olur ki, bu onların
resurslarının məhdudlaşması deməkdir. Rəyi soruşulan qadınlarda birinin
dediyi kimi "seçkilÉ™r daha çox puldan asılı olmaÄŸa baÅŸlayıb" vÉ™ bu
zaman qadınlara maliyyə və komersiya strukturları tərəfindən dəstəyin
verilmÉ™mÉ™si ilÉ™ müÅŸahidÉ™ olunur.
İki ay ərzində layihədə iştirak edən mərkəzlərin əməkdaşları və
könüllürÉ™in iÅŸtirakı ilÉ™ Tbilisi, Bakı, Qardabani vÉ™ Qax rayonlarında
keirilən sorğularda aşağıdakı məqsədlər olub:
Qadınların yerli özünüidarÉ™ orqanlarının iÅŸindÉ™ vÉ™
dövlÉ™t É™hÉ™miyyÉ™tli qÉ™rarların qÉ™bulunda iÅŸtirakı üçün hansı köklü
əsaslar var;
Demkoratiya vÉ™ bazar iqtisadiyyatına keçid qadınların yerli
özünüidarÉ™ orqanlarının iÅŸindÉ™ iÅŸtirakına vÉ™ tÉ™msilçiliyinÉ™ kÉ™miyyÉ™t vÉ™
keyfiyyÉ™t baxımından hansı tÉ™sir göstÉ™rib;
Qadınların yerli özünüidarÉ™ orqanlarında tÉ™msil olunmasına yerli sÉ™viyyÉ™dÉ™ hansı köklü vÉ™ ÅŸÉ™xsi xarakterli maneÉ™lÉ™r törÉ™dilir;
Qadınlar kiÅŸilÉ™rlÉ™ müqayisÉ™dÉ™ yerli özüidaÉ™rÉ™ orqanlarının
işinə hansı yeniliklər gətirir (baxmayaraq ki, onlar bu sahəyə təzə
qÉ™dÉ™m qoyub vÉ™ çox vaxt autsayder rolunda çıxış edir), qadın vÉ™
kiÅŸilÉ™rin bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™r sÉ™viyyÉ™sindÉ™ liderliyinin hansı özÉ™lliklÉ™ri var;
DövlÉ™t vÉ™ ictimai strukturlar, siyasi partiyalar vÉ™
həmkarlar ittifaqları qadınların yerli əhəmiyyətli məsələlərdə rolunu
artırmaqdan ötrü hansı mÉ™slÉ™hÉ™tlÉ™rÉ™ ehtiyacı var.
Araşdırmanın sonuclarını şərh edərkən qender yanaşması əsas
götürülüb. BelÉ™ ki, biz biz hakimiyyÉ™t konsepsiyasını, qadın liderliyi,
siyasi iÅŸtirak kimi beynÉ™lxalq qadın hÉ™rÉ™katı vÉ™ siyasi tÉ™crübÉ™dÉ™
sınanmış amildlÉ™ri É™sas götürmüÅŸük. RespondentlÉ™rlÉ™ müsahibÉ™lÉ™r É™sasÉ™n
1.5-2 saat çÉ™kib. ÜmumiyytlÉ™ rÉ™yi soruÅŸulanlar, xüsusilÉ™ dÉ™ QHT
nümayÉ™ndÉ™lÉ™ri YÖO-nın inkiÅŸafında maraqlarını gizlÉ™tmÉ™yiblÉ™r. Ä°ctimai
hÉ™yatda, xüsusilÉ™ QHT-lÉ™rdÉ™ artıq qadın liderliyi olan adacıqlar var,
onlar konformizmə, qərar qəbul edilməsinin ənənəvi yollarına qarşı
çıxır vÉ™ hÉ™lÉ™ araÅŸdırmalara vÉ™ inkiÅŸafa ehtiyacı var.
Bir qayda olaraq qadınların hÉ™yat tÉ™crübÉ™si, onun qiymÉ™tli çalarları
YÖO-nın É™saslarında nÉ™zÉ™rÉ™ alınmır. Feminist yanaÅŸmanı üçün xarakterik
olan ÅŸÉ™xsi vÉ™ ailÉ™ maraqlarııncan yanaÅŸma çox vaxt qadınların YÖO-da
iÅŸtirakını diqqÉ™tdÉ™n kÉ™narda qoyur. Feminist araÅŸdırmaları üçün É™sas
olaraq o götürülür ki, "qayğı" vÉ™ "mÉ™suliyyÉ™t " konsepsiyalarıının
köklÉ™ri hüquq vÉ™ É™dalÉ™t anlayışları haqqında abtrakt fikirlÉ™rdÉ™n yox,
cinsi və ailə mənsubiyyəti, təhsil səviyyəsi kimi sosial məzmundan
götürülmÉ™lidir.
Qender yanaÅŸması inkiÅŸaf etmiÅŸ ölkÉ™lÉ™rdÉ™ tÉ™tbiq olunan 3 liderlik
tipini tamamlayır vÉ™ inkiÅŸaf etdirir. SöhÄŸÉ™t "dÉ™yiÅŸmiÅŸ liderdÉ™n" gedir
ki, bu anlayış altında "yeni lider -insanları fÉ™aliyyÉ™tÉ™ çağıran,
tÉ™rÉ™fdarları liderÉ™ çevirÉ™n, liderlÉ™ri isÉ™ yeniliklÉ™r aqentinÉ™ çevirÉ™n
insan" kimi baÅŸa düÅŸülür. YÖ konteksindÉ™n yanaÅŸdıqda feminist
liderliyinin É™sasları liderin maarifçilik tÉ™biÉ™tini nÉ™zÉ™rdÉ™ tutur, bu
da kişilirəin liderliyindən fərqlənir. Feministlərin fikrincə kişilərin
liderliyi lider vÉ™ seçici arasında siyasi É™dalÉ™tsizliyÉ™ söykÉ™nir. Bu
yanaÅŸmaya görÉ™, feminist lider baÅŸqaları ilÉ™ dialoqlarla öyrÉ™nir vÉ™
öyrÉ™dir, bu liderliyini daha fÉ™al formasıdır, bu formada liderlÉ™r
tÉ™crübÉ™ daşıyıcısı rolunu oynayır. BÉ™lÉ™diyyÉ™ hakimiyyÉ™tinin feminist
modeli elÉ™ hakimiyyÉ™t quruluÅŸunu nÉ™zÉ™rdÉ™ tutur ki, bu quruluÅŸa görÉ™,
hakimiyyÉ™t ümumiyyÉ™tlÉ™ dominantlıq etmÉ™k modellÉ™rindÉ™n imtina edir. Bu
konsepsiyada işirak qadınların elektoral aktivliyini yox, həm də
qaldınların YÖO-ndan baÅŸqalarına öz mÉ™qsÉ™dlÉ™ri vÉ™ cÉ™miyyÉ™tin maraqları
naminÉ™ tÉ™sir etmÉ™k mexanizmini nÉ™zÉ™rdÉ™ tutur. ÖncÉ™ liderlÉ™rin özü
tÉ™rÉ™findÉ™n hÉ™yata keçirilmÉ™li olan bu anlayış tÉ™crübÉ™dÉ™ qadınların
YÖO-nı fÉ™aliyyÉ™tindÉ™ iÅŸtirakını tÉ™min etmÉ™li vÉ™ onların sosial
fəallığını artırmalıdır.
Heç sözsüz, bÉ™lÉ™diyyÉ™ orqanlarının iÅŸindÉ™ iÅŸtirak qadınların
sosial-iqtisadi hüquqlı çÉ™rçivÉ™sindÉ™ olmalıdır. Sonuncu amil təəssülÉ™r
olsun ki, HÉ™m AzÉ™rbaycan, hÉ™m dÉ™ Gürcüstanda kütlÉ™vi ÅŸÉ™kildÉ™ pozulur.
Düzdür bu zaman YÖO-nın iÅŸindÉ™ iÅŸitrak hüququ kimi vacib hüququn hÉ™yata
keçirilmÉ™mÉ™sindÉ™ söz getmir. Amma, ağır sosial-iqtisadi dürüm fÉ™al
qadınları yrli özünüidarÉ™lÉ™rÉ™in iÅŸindÉ™ daha yaxındaÅŸ iÅŸtiraka sövq
elÉ™yir. QÉ™ribÉ™ dÉ™ olsa, bölgÉ™lÉ™rdÉ™ bu proses paytaxta nisbÉ™tÉ™n dah
sürÉ™tlÉ™ gedir. YÖO-nın qÉ™bul etdiyi qÉ™rarların gündÉ™lik hÉ™yata daha çox
tÉ™siri vÉ™ sırf qadın maraqlarının (törÉ™mÉ™ hüquqlar, ailÉ™, gender
bərabərliyi, qadınlara qarşı zorakılıq və s.) nəzərə alınması da
bölgÉ™lÉ™rdÉ™ daha aydın görünür.
ÆlbÉ™ttÉ™, Yerli özünüidarÉ™dÉ™ milli, mÉ™dÉ™ni vÉ™ siyasi É™nÉ™nÉ™lÉ™r,
mentalitet vÉ™ "keçid dövrünün" özÉ™lliklÉ™ri ilÉ™ baÄŸlı AzÉ™rbaycan vÉ™
Gürcüstanın özünÉ™mÉ™xsus rolu var. Ancaq beynÉ™lxalq tÉ™crübÉ™yÉ™ É™sasÉ™n
demÉ™k olar ki, qadının cÉ™miyyÉ™tdÉ™ki üstün rolu ilÉ™ onun YÖ-lÉ™rin iÅŸindÉ™
iştirakı arasında sıx bağlılıq var. Hamı tərəfindən qəbul olunub ki,
qadınların YÖ-lÉ™rin iÅŸindÉ™ yaxından iÅŸtirakı üçün sosial vÉ™ iqtisadi
strukturların dəstəyinə, qanunlar səviyyəsində qadınlara qarşı
ayrıseçkiliyin olmaması, hÉ™mçinin, tÉ™hsil vÉ™ KÄ°V sahÉ™sindÉ™ mÉ™nfi qadın
streotiplərinin aradan qaldırılmasına ehtiyac var.
Statistikaya görÉ™, bütün dünyada qadınlar yerli özünüidarÉ™lÉ™r
sÉ™viyyÉ™sindÉ™ zÉ™if tÉ™msil olunub. Buna görÉ™ dÉ™ "partitet bÉ™lÉ™diyyÉ™
demokratiyası" anlayışı ortaya çıxıb. Bu anlayışa görÉ™ insan - hÉ™r
hansı bir neytral varlıq deyil, konkret olaraq kişi və qadın deməkdir.
Bu da de fakto olaraq tam bÉ™rabÉ™rliyin yaranmasında problemlÉ™r törÉ™dir.
Yerli özünüidarÉ™dÉ™ qadınların iÅŸtirakı ilÉ™ baÄŸlı qÉ™rb É™dÉ™biyyatlarında
qadınların yerli səviyyədə daha fəal iştirakını əsaslandıran 5 əsas
arqument önÉ™ çÉ™kilir:
1) eqalitarlıq, cinsi bərabərlik;
2) siyasi quruluşun legitimliyinin əsasları;
3) maraqların fərqliliyi;
4) ictiami siyasətə yeni baxış bucağı;
5) insan resurslarından daha səmərəli istifadə.
1) Eleqitarlıq, cinsi bÉ™rabÉ™rlik. Universal insan hüquqlarının
bÉ™rabÉ™rhüqüqlu gürçÉ™kləşdirilmÉ™si tÉ™lÉ™b edir ki, cinslÉ™rin de fakto vÉ™
de yure bÉ™rabÉ™rliyi insanın É™sas hüququ olmalıdır. Bu hüquq hÉ™m milli,
həm də beynəlxalq qanunvericiliklərdə əksini tapıb. Qadınların əhalinin
yarsını təşkil elÉ™yir vÉ™ onlar YÖ-lÉ™r sÉ™viyyÉ™sindÉ™ dÉ™ proporsional
olaraq təmsil olnmalıdır.
2) Siyasi quruluÅŸun legitimliyinin É™sasları, nümayÉ™ndÉ™lik
demokratiyasının prinsiplərinə riayət. Demokratik şəraitdə insanları
kimlərin təmsil etdiklərini və onların adından hansı qərarların
verildiyinə nəzarət və araşdırılmanı nəzərdə tutur. Həm statistika, həm
dÉ™ araÅŸdırmamızın nÉ™ticÉ™lÉ™ri sübut edir ki, bÉ™lÉ™diyyÉ™ siyasÉ™ti
sahÉ™sindÉ™ kiÅŸilÉ™rin inhisarı var. Qadınların tÉ™msilçiliyinin yetÉ™rincÉ™
olmaması üzündÉ™n mövcud bÉ™lÉ™diyyÉ™ orqanlarının bütün cÉ™miyyÉ™tin
maraqlarına cavab vermÉ™sini ÅŸübhÉ™ altına alır.
3) Maraqların fərqliliyi. Qadınların qrup olaraq aşağıdakı səbəblər
üzündÉ™n fÉ™rqli maraqlara malikdirlÉ™r: a) tarixÉ™n uzun müddÉ™t qadınlar
heç bir (siyasi) hüquqlara malik olmayı; b) mÉ™k sahÉ™sindÉ™ qadınlar
üfüqi vÉ™ ÅŸaquli istiqamÉ™tlÉ™rdÉ™ ayrıseçkiliyÉ™ mÉ™ruz qalır; c) Qadınlarda
iÅŸçi qüvvÉ™ istehsalı vÉ™ uÅŸaqların tÉ™rbiyÉ™sindÉ™ mÉ™suliyyÉ™t hissinin
aşılanması ailÉ™dÉ™ gender bölgüsünün É™sasını qoyub. ÜstÉ™lik, gender
araÅŸdırmaları göstÉ™rir ki, qadınlar kiÅŸilÉ™rdÉ™ daha yaxşı öz obyektiv
maraqlarını müÉ™yyÉ™nləşdirÉ™ vÉ™ É™saslandıra bilirlÉ™r.
4) İctiami siyasətə yeni baxış bucağı. Bu arqument bələdiyyə sisteminin
özünün çÉ™rçivÉ™sindÉ™, qÉ™rar qÉ™bul olunmasının konsepsiya vÉ™ mÉ™dÉ™niyyÉ™ti,
hÉ™mçinin YÖ sahÉ™sindÉ™ É™ksini tapır. Qadınları siyasi strukturlarda
iÅŸtirakı "kritik hÉ™ddÉ™" çatanda siyasÉ™t anlayışı dÉ™yiÅŸilir, onun
ənənəvi əsaslarından uzaqlaşma baş verir, qərar qəbul olunmasının
mÉ™diyyÉ™ti dÉ™yiÅŸikliyÉ™ uÄŸrayır. BelÉ™ ki, artıq Avropada 30 ildÉ™n çoxdur
ki, siyasi mÉ™sÉ™lÉ™ sayıla bilÉ™cÉ™k sahÉ™lÉ™rin sayı artır. ÆlavÉ™ olunan
məsələlərə uşaqlara qayğı, cinsiyyət, ailə planlaması, qadınlara qarşı
zorakılıq və başqalarını aid eləmək olar. Kişilərin liderliyi
çoxpillÉ™liyi, avtoritalığı, mÉ™rkÉ™zləşdirilmÉ™ vÉ™ texnokratlığı ilÉ™
fərqlənir.
5) Ä°nsan resurslarından sÉ™mÉ™rÉ™li istifadÉ™. Qadın vÉ™ kiÅŸÉ™lÉ™r müxtÉ™lif
tÉ™crübÉ™yÉ™, biliyÉ™ vÉ™ intuisiyaya malikdirlÉ™r. Bütün anlayışların nÉ™zÉ™rÉ™
alınması daha müÉ™yyÉ™nləşdirilmiÅŸ vÉ™ maarifçi bÉ™lÉ™diyyÉ™ siyasÉ™tinin
formalaÅŸmasına yardımçı ola bilÉ™r.
Maraqlıdır ki, bütün sadalan arqumentlÉ™r bizim ölkÉ™lÉ™rimiz üçün dÉ™
vacibdir. XüsusilÉ™ dÉ™, gÉ™rgin iqtisadi-sosial mÉ™ngÉ™dÉ™n çıxmaq üçün
qeyri-É™nÉ™nÉ™vi qÉ™rarların qÉ™bul olunmasını tÉ™lÉ™b edÉ™n keçid dövründÉ™.
Bundan É™lavÉ™ qadınlar kiÅŸilÉ™ri az maraqlanlıran vÉ™ ya heç
maraqlandırmayan gündÉ™lik problemlÉ™rin hÉ™llindÉ™ maraqlı olurlar.
YÖ-dÉ™ iÅŸtirakda vÉ™ tÉ™msilçilikdÉ™ möcud olan gender uçurumunu,
qadınların hÉ™lÉ™ bu sahÉ™dÉ™ tÉ™zÉ™ vÉ™ çox vaxt autsayder olduÄŸunu nÉ™zÉ™rÉ™
alanda qadınların bələdiyyə strukturlarının qərar qəbul olunması
mÉ™dÉ™niyyÉ™tinin formalaÅŸmasında olan müsÄŸÉ™t rolunu qeyt etmÉ™k lazımdır.
Qadınların yerli özünüidarÉ™dÉ™ki rolunun artırılmasından danışarkÉ™n bu
sahÉ™dÉ™ mövcud olan beynÉ™lxalq norma vÉ™ konvensiyalara müraciÉ™t etmÉ™k
yeritnÉ™ düÅŸÉ™r.
Ä°nsan hüquqları üzrÉ™ ümumi deaklarasiyada tÉ™sbit olunmuÅŸ vÉ™
vÉ™tÉ™ndaÅŸların öz ölkÉ™lÉ™rinin idarÉ™ olunmasında iÅŸtirakını nÉ™zÉ™rdÉ™ tutan
hüququ bir neçÉ™ sÉ™nÉ™ddÉ™ qadınlarla baÄŸlı aydınlaÅŸdırılıb vÉ™ inkiÅŸaf
etdirilib: Qadınların siyasi hüquqları haqda Deklarasiya (1952),
Qadınlara münasibÉ™tdÉ™ ayrıseçkiliyin aradın qaldırılması haqında
Deklarasiya (1967), Qadınlara qarşı bütün ayrıseçkilik formalarının
aradan qaldırılması haqqında Deklarasiya (1979) və Pekin fəaliyyət
platforması (1966).
"Qadınlara qarşı bütün ayrıseçkilik formalarının aradan
qaldırılması haqqında" Konvensiya hÉ™cmcÉ™ kiçik, eyni zamanda, müfÉ™ssÉ™l
olaraq sÉ™nÉ™ddÉ™ (30 maddÉ™) qadınların kiÅŸilÉ™rlÉ™ bÉ™rabÉ™rhüquqlu É™saslarla
hakimiyyÉ™ti bölüÅŸdürmÉ™si kimi vacib fikir praktiki olaraq ilk dÉ™fÉ™
É™ksini tapıb: "Ä°ÅŸtirakçı dövlÉ™tlÉ™r qadınların ölkÉ™lÉ™rinin
ictimai-siyasi hÉ™yatlarında fÉ™aliyyÉ™tinÉ™ qarşı yönÉ™lÉ™n istÉ™nilÉ™n
ayrıseçkilik formalarını aradan qaldırmağı boynuna götürür vÉ™ xüsusilÉ™
dÉ™, qadınları kiÅŸilÉ™rlÉ™ eyni ÅŸÉ™rtlÉ™rdÉ™ hökumÉ™tin siyasÉ™tinin
formalaÅŸması vÉ™ hÉ™yata keçirilmÉ™si vÉ™ hakimiyyÉ™t vÉ™zifÉ™lÉ™rinÉ™
yiyÉ™lÉ™nmÉ™si, hÉ™mçinin bütün sÉ™viyyÉ™lÉ™rdÉ™ rÉ™hbÉ™r vÉ™zifÉ™lÉ™r tutması üçün
lazım olan tÉ™dbirlÉ™r görmÉ™yi boynuna götürür". (II hissÉ™, 7-ci maddÉ™).
I hissÉ™nin 4-cü maddÉ™si bu hüququn hÉ™yata keçirilmÉ™sindÉ™ki
qÅŸeyri-bÉ™rabÉ™rliyin aradan qaldırılması üsulunu göstÉ™rir: "Ä°ÅŸtirakçı
dövlÉ™tlÉ™r tÉ™rÉ™findÉ™n qadın vÉ™ kiÅŸÉ™lÉ™r arasında faktiki bÉ™rabÉ™rliyin
bÉ™rqÉ™rar olması üçün görülÉ™n sosial tÉ™dbirlÉ™r, bu Konvensiyada
göstÉ™rilÉ™n qaydada, ayrıseçkilik ……sayılmır. " Bu tövsiyyÉ™ yetÉ™rincÉ™
inqilabi idi, çünki, ilk dÉ™fÉ™ olaraq beynÉ™lxalq sÉ™nÉ™ddÉ™ belÉ™ tÉ™dbirlÉ™rÉ™
legitim vÉ™ "fÉ™aliyyÉ™t yardımı" donu geydirilir vÉ™ ya "müsbÉ™t
ayrıseçkilik" tÉ™qdir olunurdu.
Pekin fÉ™laiyyÉ™t Platformasında qadınların yerli icmalar, özünüidarÉ™
orqanları vÉ™ qÉ™rarların qÉ™bul olunması prosesindÉ™ iÅŸtirakı (G bömÉ™si)
fikri inkiÅŸaf etdirilir vÉ™ qabardılırdı. Bu bölümün 181-ci bÉ™ndindÉ™
deyilir: "Qadınların qərar qəbulunda iştirakı nəinki elementar
demokratiyanın vÉ™ É™dalÉ™tliliyin tÉ™lÉ™bidir, hÉ™mçinin, qadın maraqlarının
önÉ™ çÉ™kilmÉ™sinin vacib ÅŸÉ™rtlÉ™rindÉ™ndir." G bölümünün 181-189-cu
maddÉ™lÉ™rindÉ™ bu hüququn gerçÉ™kləşdirilmÉ™si yolunda qadınlara qarşı yol
verilÉ™n ayrıseçkiliklÉ™rin sÉ™bÉ™blÉ™rini sadalamla bÉ™rabÉ™r, hÉ™mçinin,
qadınların qÉ™rar qÉ™bulu vÉ™ YÖO-ların iÅŸindÉ™ iÅŸtirakı üçün "müsbÉ™t
fÉ™aliyyÉ™t" vÉ™ "ayrıseçkilik É™leyhinÉ™ tÉ™dbirlÉ™r" görülmÉ™si tÉ™klif
olunur. G2 bölümü qadınların qÉ™rar qÉ™bulu vÉ™ bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™rdÉ™ iÅŸtirakı
ilə bağlı imkanlarının artırılmasının strateji məqsədlərini
müÉ™yyÉ™nləşdirir.
G1 bölümü (Qadınların idarÉ™etmÉ™ strukturlarına qÉ™bulu vÉ™ qÉ™rar qÉ™bulu
prosesinÉ™ cÉ™lb edilmÉ™si vÉ™ tamhüquqlu iÅŸtirakı üçün tÉ™dbirlÉ™r
görülmÉ™si) hökumÉ™tlÉ™rÉ™ (190-cı bÉ™nd), siyasi partiyalara (191-ci bÉ™nd),
BMT-yÉ™ (193-cü bÉ™nd) qadınlara qarşı qÉ™rar qÉ™bulu prosesindÉ™
ayrıseykiliyin aradan qaldırılması ilÉ™ baÄŸlı konkret tÉ™dbirlÉ™r görmÉ™yi
tÉ™klif edir. BelÉ™ ki, BMT-yÉ™ tövsiyyÉ™ edilir ki, baÅŸqa tÉ™dbirlÉ™rlÉ™
yanaşı "Qərar qəbulu prosesində qadın və kişilərin iştirakı ilə bağlı
kÉ™miyyt vÉ™ keyfiyyÉ™t baxımından yetÉ™rincÉ™ mÉ™lumat toplamaÄŸa, hÉ™mçinin
bu differensial təsirini analiz etmək və Baş katibin nəzarətialtında
2000-ci ilə qədər qadınların idarəedici və rəhbər vəzifələri tutmasını
tÉ™min etmÉ™yi mÉ™slÉ™hÉ™t görür".
Pekin fÉ™aliyyÉ™t platformasının G bölümünün 181-ci bÉ™ndindÉ™
deyilir: " Siyasətlə məşğul olan və rəhbər və idarəetmə vəzifələrəində
çalışan qadınlar siyasi prioritetlÉ™rin dÉ™yiÅŸmÉ™sinÉ™, siyasi gündÉ™mÉ™
mÉ™xsusi qadın problemlÉ™rini É™ks etdirÉ™n mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rin çıxarılmasına öz
töhvÉ™sini , tÉ™crübÉ™ vÉ™ var gücünü verir, uzaq siyasi hÉ™dÉ™flÉ™rÉ™ çatımın
yeni hÉ™lli yollarını göstÉ™rir".
Gürcüstan vÉ™ AzÉ™rbaycanın da beynÉ™lxalq ictimaiyyÉ™tÉ™ qovuÅŸması
sözügedÉ™n normaların ölkÉ™ qanunvericiliklÉ™rindÉ™ É™ksini tapmasına
tÉ™sirini göstÉ™rir. Bundan É™lavÉ™, qadın QHT-lÉ™rinin sayının vÉ™ nüfuzunun
artması, feminist fıkirli deputat-qadınların olması fərqli səviyyədə
qadın hüquqlarının müdafiÉ™sini tÉ™min edÉ™n qanunların qÉ™bul olunma ilÉ™
sonuclanır.
MÉ™lumdur ki, qadınların Yö-dÉ™ iÅŸtirakı sosial yardımlar, məşğulluq
tÉ™minatı, törÉ™mÉ™ hüquqların qorunması, ailÉ™dÉ™ vÉ™zifÉ™lÉ™rin É™dalÉ™tli
bölgüsü olmadan mümkün deyil. Bu iÅŸtirak vÉ™ tÉ™msilçiliyin baÅŸlıca
prinsiplÉ™ridir. YÖ-nin uÄŸurlu inkiÅŸafı hÉ™m dÉ™ qadın QHT-lÉ™rinin
fÉ™allığından, hÉ™mçinin qadınları birləşdirÉ™n baÅŸqa təşkilatdarın.
Qanunvericilik orqanlarının deputatlarının, icra hakimiyyətin
nümayÉ™ndÉ™lÉ™rinin fÉ™aliyyÉ™tindÉ™n asılıdır. Bir ÅŸÉ™rtlÉ™ ki, bu
təşkilatların gündÉ™liklÉ™rindÉ™ qadın vÉ™ kiÅŸilÉ™rÉ™ eyni hüquqları vÉ™
bərabər imkanlar yaradılması məsələsi dursun.
Paytaxt vÉ™ bölgÉ™lÉ™rdÉ™ki sorÄŸbunun nÉ™ticÉ™lÉ™ri göstÉ™rir ki, praktikada
qanunların gerçÉ™kləşdirilmÉ™si zamanı qadınlara qarşı ayrıseçkilik olur.
Bu əsasən iki səbəbdən baş verir.
Birincisi, nəzərə alsaq ki, məhz qadınlar hələ əvvəlcədən uğurlu
namizÉ™dlÉ™r siyahısından çıxarılır, çünki daha az resursa- maliyyÉ™,
təşkilati vÉ™ mÉ™lumat resursuna malik olurlar. SorÄŸu iÅŸtirakçılarından
birinin dÉ™ dediyi kimi, seçkilÉ™r daha çox "pullu xarakter" daşıyır,
qadınlarsa maliyyÉ™ vÉ™ kommersiyüa təşkilatları tÉ™rÉ™findÉ™n dÉ™stÉ™klÉ™nmir.
Ä°kincisi Gürcüstanda vÉ™ AzÉ™rbaycanda É™mÉ™k vÉ™ ailÉ™
münasibÉ™tlÉ™ri sahÉ™sindÉ™ qanunvericilikdÉ™, gizli diskriminasiyanı
qadaÄŸan edÉ™n vÉ™ "pozitiv diskriminasiya" üçün tÉ™dbirlÉ™r nÉ™zÉ™rdÉ™ tutan
qanunvericilik yoxdur.
Bizim respublikaların praktikasında seçki siyahılarının hazırlanması vÉ™
seçki prosesi zamanı "cinsi mÉ™nsubiyyÉ™tinÉ™ görÉ™ qender senzi" prinsipi
mövcuddur. Bu prinsip müxtÉ™lif mexanizmlÉ™r - icra hakimiyyÉ™ti
orqanlarının seçimi, maliyÉ™ləşdirmÉ™ üzÉ™rindÉ™ nÉ™zarÉ™t sistemi, KÄ°V-lÉ™rÉ™
çıxış, qadın-namizÉ™dlÉ™rÉ™ qarşı É™nÉ™nÉ™vi stereotiplÉ™r, hakimiyyÉ™tin
kişi-namizədləri dəstəkləməsi vasitəsilə tətbiq edilir. Pekin Tədbirlər
platforması (1995-ci il) bir sıra digər beynəlxalq sənədlər kimi
hökumÉ™tlÉ™ri qadınların qÉ™rarların qÉ™bul edilmÉ™sindÉ™ iÅŸtirakının
monitorinqini aparmaÄŸa çağırır. Hesab edilir ki, bu qadınların dövlÉ™t
vÉ™ yerli özünüidarÉ™etmÉ™dÉ™ iÅŸtirakını tÉ™min edir. Bu o demÉ™kdir ki,
göstÉ™rilÉ™n sahÉ™dÉ™ mövcud olan statistika cÉ™miyyÉ™t vÉ™ ilk növbÉ™dÉ™
qadınlar üçün açıq olur. HÉ™r iki respublikada mövcud olan statistika
qadınların iÅŸlÉ™diyi bütün sahÉ™lÉ™ri É™hatÉ™ etmir, yerli özünüidarÉ™etmÉ™
qurumları üzrÉ™ isÉ™ bu cür hesabatlar ümumiyyÉ™tlÉ™ aparılmır. BelÉ™ ki,
heç bir statistik araÅŸdırmalarda icra hakimiyyÉ™ti orqanlarının qender
tərkibi barədə məlumat yoxdur.
Bizim apardığımız araÅŸdırmalar qadınların yerli özünüidarÉ™etmÉ™
orqanlarının az təmsil olunmasının səbəblərini, bələdiyyələrin işində
qadınlarının motivasiyasını, bu sahÉ™dÉ™ qadın liderliyinin özÉ™lliyini
araÅŸdırmaÄŸa imkan verir. ÆvvÉ™lcÉ™ icra hakimiyyÉ™tindÉ™ qadınların sayına
toxunaq. Paytaxtlarda yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarında iÅŸlÉ™yÉ™n qadın
deputatlar Bakıdakı deputatların ümumi sayının 5,3 faizini təşkil edir.
TbilisidÉ™ bu göstÉ™rici 7,9 faizdir. HÉ™r iki ölkÉ™nin rayonlarında isÉ™ bu
göstÉ™rici tÉ™xminÉ™n 2% sÉ™viyyÉ™sindÉ™dir. Bizim respublikalarda tipik
qender piramidası mövcuddur - qadınlar idarÉ™etmÉ™ninq yalnız aÅŸağı vÉ™
orta tÉ™bÉ™qÉ™lÉ™rindÉ™ tÉ™msil olunurlar, É™n yüksÉ™k dairÉ™lÉ™rdÉ™ demÉ™k olar
ki, qadın yoxdur. Yeni şəraitdə qadınlar bədəliyyə hakimiyyətinə təsir
göstÉ™rmÉ™k üçün qeyri-hökumÉ™t təşkilatlarına daxil olurlar. Lakin onlar
yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarının strukturlarında fÉ™al deyillÉ™r.
MüqayisÉ™ üçün: Avropa Birliyi ölkÉ™lÉ™rindÉ™ qadınlar yerli
özünüidarÉ™çetməı orqanlarında orta hesabla 43%, NazirlÉ™r KabinetindÉ™
isÉ™ 16% sÉ™viyyÉ™sindÉ™ tÉ™msil olunublar. Üç skandinaviya ölkÉ™si bÉ™lÉ™diyyÉ™
orqanlarında qadınların tÉ™msil olunmasına görÉ™ É™n yaxşı göstÉ™rici É™ldÉ™
edib (43-60%). Skandinaviya ölkÉ™lÉ™rindÉ™n sonrakı yerlÉ™ri Niderland,
Almaniya vÉ™ Avstriya tuturlar. Avropa Birliyinin üzvü olmayan NorveçdÉ™
qadınlar bələdiyyə orqanlarında 39% səviyyəsində təmsil olunublar.
Bu göstÉ™ricilÉ™rin tÉ™hlili sübut edir ki, bÉ™lÉ™diyyÉ™ orqanlarında
qadınlara qarşı diskriminasiya siyasÉ™ti hÉ™yata keçirilir. TÉ™hlil zamanı
biz tÉ™dqiqatçıların qarşısında aÅŸağıdakı suallar meydana çıxırdı:
Demokratik kimi görünÉ™n islahatlar zamanı qadınların bÉ™lÉ™diyyÉ™ qurumlarında mÉ™nfi dinamikasının doÄŸuran nÉ™ idi?
Bələdiyyə orqanlarının rəhbərliyində qadınların sayı niyə
azdır - qadınlar özlÉ™ri bunu istÉ™mirlÉ™r, yoxsa onları bu strukturlara
buraxmırlar? Qadınlar yerli hakimiyyətin qərarları qəbul etmə
mədənqiyyətini dəyişdirə bilirlərmi? Onlar yerli hakimiyyətin həyata
keçirdiyi tÉ™dbirlÉ™rÉ™ tÉ™sir göstÉ™rirlÉ™rmi?
Bu və digər suallara individdual və institusional faktorlar
kontekstindÉ™ aparılan müsahibÉ™lÉ™rin tÉ™hlili cavab vermÉ™yÉ™ kömÉ™k edir.
İnstitusional faktorlar sırasına siyasi ab-hava, daha konkret isə
korporatizmin sÉ™viyyÉ™si, seçki sistemi, hakim ideologiya, namizÉ™din
seçilmÉ™si proseduru, qadınların siyasÉ™tÉ™ inteqrasiyası, sÉ™svermÉ™
proseduru və vəzifəyə təyin edilmə daxildir. İndividdual faktorlar
sırasına isə qadınların bir individdium kimi sosiallaşmasını təmin edən
cÉ™miyyÉ™tin özünün xarakteristikası daxildir. Bundlan É™lavÉ™ individdual
faktorlar cəmiyyətin siyasi təşkilatlanmasını, təhsilin səviyyəsini,
professional təcrubəni, qadının həyat yoldaşı və ana kimi statusunu,
qender və siyasi sosiallaşmanın qadınlara psixoloci təsirini və s,
nÉ™zÉ™rdÉ™ tutur. Seçki kampaniyaları zamanı, seçicilÉ™rin siyasi aktivliyi
artdıqda və ya azaldıqda individdiumun sosiallaşması və ya
resosiallaÅŸması baÅŸ verir. MüsahibÉ™lÉ™rin tÉ™hlili göstÉ™rir ki, bÉ™lÉ™diyyÉ™
seçkilÉ™ri zamanı aktivlik vÉ™ sonradan onların fÉ™aliyyÉ™ti son nÉ™ticÉ™dÉ™
mahiyyət etibarilə sorğuya cavab verənlərin resosiallaşmasına, yəni
yerli özünüidarÉ™etmÉ™ ideyasının özünün birmÉ™nalı olaraq rÉ™dd edilmÉ™sinÉ™
gÉ™tirib çıxarıb. SeçilmiÅŸ qadın-deputatlar üçün deputatlıq nÉ™dir? Onlar
yerli sÉ™viyyÉ™dÉ™ siyasÉ™tin formalaÅŸmasına tÉ™sir göstÉ™rÉ™ bilirlÉ™rmi?
Qadın maraqlarını qorumaq mümkün olubmu? Təəsüf ki, hÉ™lÉ™ bu suallara
müsbÉ™t cavab vermÉ™k mümkün deyil. MüsahibÉ™lÉ™rin tÉ™hlili göstÉ™rir ki,
yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarının yaradılmasının nÉ™ É™vvÉ™lindÉ™, nÉ™ dÉ™
sonrakı bir neçÉ™ ildÉ™ hÉ™r iki respublikanın paytaxtında iÅŸlÉ™yÉ™n
qadın-deputatlar "qadlın maraqları"nı dÉ™qiq müÉ™yyÉ™nləşdirÉ™n siyasi xÉ™tt
hazırlamayıblar. Qadınların maraqlarının formalaşdırılması və
lobbiləşdirilmÉ™si üçün qadınların cÉ™miyyÉ™tdÉ™ diskriminasiya edilmÉ™si
faktının baÅŸa düÅŸülmÉ™si kifayÉ™t deyil. Qadınlar müsahibÉ™lÉ™r zamanı
özlÉ™rinin nÉ™inki cÉ™miyyÉ™tdÉ™, hÉ™m dÉ™ professional karyeralarında da
diskriminasiya edildikllərini deyillər. Lakin gender mədəniyyəti hələ
ki, ictimai düÅŸüncÉ™nin tÉ™rkib hissÉ™si olmayıb. Qadın maraqlarının
formalaÅŸdırılması üçün bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™r vasitÉ™silÉ™ siyasi mobilizasiya hÉ™lÉ™
gündÉ™likdÉ™ aktiv deyil, lakin ilk presendentlÉ™r artıq mövcuddur.
Məsələn, Bakının Yasamal rayon bələdiyyəsi yanında qadın
təşkilatlarının yaradılması və ya ənənəvi qadın təşkilatlarına yeni
mÉ™na verilmÉ™si cÉ™hdlÉ™ri edilir. BÉ™zi istisnalar çıxılmaq ÅŸÉ™rtilÉ™
qadınlar yerli özünüidarÉ™etmÉ™ sahÉ™sindÉ™ görünmÉ™z qalırlar. Bunun sÉ™bÉ™bi
qadının ev iÅŸlÉ™rinin hÉ™ddindÉ™n artıq çox olması, siyasÉ™tÉ™ marağın
olmaması, cÉ™sarÉ™tin çatışmaması vÉ™ ya hamının gözü qarşısında olan
fiqur olmaqdan tÉ™hlükÉ™lÉ™nmÉ™sidir. Görünür É™vvÉ™lki recim zamanı siyasi
sosiallaşmanın xarakterləri, qadınların siyasətdə anonim və formal
iÅŸtirakı burada da özünü göstÉ™rir. Qadınların hüquqi biliklÉ™rinin az
olması onların bÉ™lÉ™diyyÉ™ orqanlarına daxil olmasına maneçilik göstÉ™rÉ™n
digÉ™r faktordur. Qadınların É™ksÉ™riyyÉ™ti yerli özünüidarÉ™etmÉ™
qanunvericiliyilÉ™, elÉ™cÉ™ dÉ™ qadın hüquqlarına dair beynÉ™lxalq vÉ™ yerli
sənədlərlə tanış deyillər. Yerli səviyyədə yeni qanunvericiliyin
hazırlanmasında və hazır layihələrə dəyişikliklər edilməsində iştirakı
tÉ™min edÉ™ bilÉ™cÉ™k mexanizmlÉ™r mövcud deyil. Yerli özünüidarÉ™etmÉ™
orqanlarının işində gender qeyri-bərabərliyinin olmadığı anlayışı hələ
ki, özünün təşkilati formasını tapmır. Yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarına
seçkilÉ™r "maraqların artikulyasiyası mexanizmi" kimi na AzÉ™rbaycanda,
nÉ™ dÉ™ Gürcüstanda qadın maraqlarını É™ks etdirmir. Buna görÉ™ dÉ™,
seçkilÉ™ri instituallaÅŸma vÉ™ sosial konfliktin, bizim nÉ™zÉ™rdÉ™n
keçirdiyimiz halda, gender konfliktinin hÉ™lli yolu kimi qÉ™bul etmÉ™k
mümkün deyil. Qeyd etmÉ™k lazımdır ki, bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™r sosial siyasÉ™t
mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rini hÉ™ll edÉ™rkÉ™n, yerli layihÉ™lÉ™ri hÉ™yata keçirÉ™rkÉ™n
qadınların hÉ™yatına müsbÉ™t tÉ™sir göstÉ™rÉ™n qÉ™rarlar qÉ™bul edirlÉ™r
(uÅŸaqlar üçün tÉ™qaüdlÉ™rin vaxtında ödÉ™nilmÉ™si, əşya vÉ™ É™rzaq
bazarlarının saxlanılması). Lakin É™nÉ™nÉ™vi qadın gündÉ™liyinin ona
reproduktiv hüquqlar, qadınlara qarşı zorakılıq, qadın iÅŸsizliyi barÉ™dÉ™
mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rin salınması hesabına artırılması barÉ™dÉ™ danışmaq hÉ™lÉ™ mümkün
deyil.
ÜÇÜNCÜ FÆSÄ°L
Üçüncü sektor vÉ™ yerli özünüidarÉ™etmÉ™
QHT vÉ™tÉ™ndaÅŸ cÉ™miyyÉ™tinin É™n kütlÉ™vi vÉ™ xarakterik elementidir. Üçüncü
sektorun nə dərəcədə inkişaf etməsi cəmiyyətin demokratikləşməsinə və
makroekonomik inkiÅŸafına düz mütÉ™nasibdir. Müasir demokratiya güclü
dövlÉ™tlÉ™ lazımi sÉ™viyyÉ™dÉ™ tÉ™nzimlÉ™nÉ™n bazar iqtisadiyyatının vÉ™ aktiv
vətəndaş cəmiyyətinin əməkdaşlığına əsaslanır. Məhz vətəndaş cəmiyyəti
keçid dövorünün sosial kapitalını təşkil edir.
Güurcüstan vÉ™ AzÉ™rbaycanda demokratik islahatların hÉ™yata keçirildiyi
illər ərzində ciddi sosial potensial yığılıb. Onun inkişafına mane olan
bir sıra neqativ faktorlara baxmayaraq, sosial potensialın vətəndaş
cÉ™miyyÉ™tinin vÉ™ hüquqi dövlÉ™tin yaranmasına tÉ™sir göstÉ™rÉ™cÉ™yinin dÉ™qiq
perspektivi mövcuddur. Lakin sivil vÉ™tÉ™ndaÅŸ inkiÅŸafına tÉ™hsil
konsultativ kömÉ™k, inkiÅŸaf etmiÅŸ demokratiyaya vÉ™ vÉ™tÉ™ndaÅŸ cÉ™miyyÉ™tinÉ™
malik ölkÉ™lÉ™rin tÉ™crübÉ™si formasında dÉ™stÉ™k lazımdır.
Bu cəhətdən vətəndaş cəmiyyətinin verdiyi demokratik dəyərlərin qəbul
edilməsində paytaxt və regionlar rarasında yaranmış assimetriyanı
xüsusi qeyd etmÉ™k lazımdır. Bu assimetriya çox tÉ™hlükÉ™li faktordu,
çünki regionların demokratik inkiÅŸafda geri qalmaqdan É™lavÉ™, çox vaxt
vÉ™tÉ™ndaÅŸ cÉ™miyyÉ™ti ideyasından kÉ™narlaÅŸaraq totalitar, lakin möhkÉ™m
hakimiyyət arzulayırlar. Biz gender problemini sosial dəb kimi deyil,
üçüncü sektorun inkiÅŸafına tÉ™sir göstÉ™rÉ™cÉ™k amil kimi nÉ™zÉ™rdÉ™n
keçiririk. Regionlarda üçüncü sektorun feminizasiyası gedir vÉ™ bunun
səbələri bizim fikrimizcə aşağıdakılardır:
- kÉ™ndlÉ™rdÉ™ki kiÅŸilÉ™rin qazanc dalınca qonÅŸu ölkÉ™lÉ™rÉ™ getmÉ™si vÉ™ hÉ™m dÉ™
14 il davam edÉ™n silahlı münaqiÅŸÉ™lÉ™r nÉ™ticÉ™sindÉ™ yaranmış demoqrafik
disbalans üzündÉ™n regionlarda qadınların sayı kiÅŸilÉ™rin sayından çoxdur
- kiÅŸilÉ™rin É™ksÉ™riyyÉ™ti, xüsusÉ™n dÉ™ sosial cÉ™hÉ™tdÉ™n aktiv
olanları biznes vÉ™ ya siyasÉ™tlÉ™ məşğul olmaÄŸa üstünlük verÉ™rÉ™k, bunda
öz problemlÉ™rinin hÉ™llinin qısa yolunu axtarırlar. QHT-lÉ™r isÉ™ sosial
statusa heç nÉ™ É™lavÉ™ etmir
- qadınların É™ksÉ™riyyÉ™ti ali tÉ™hsilÉ™ malikdirlÉ™, bu cür adamlar isÉ™ QHT-lÉ™rin böyük hissÉ™sini təşkil edir.
Sosial-iqtisadi və psixoloji səbəblərdən QHT-lərdə cavan
qadınlar (20-30 yaÅŸ) aktiv iÅŸtirak edirlÉ™r. QHT-lÉ™rin É™n çox fÉ™aliyyÉ™t
göstÉ™rdiyi sÉ™hiyyÉ™, tÉ™hsil, mÉ™dÉ™niyyÉ™t sahÉ™lÉ™ri qadınlar üçün yaxındır.
Regionlarda qadınlar tÉ™rbiyÉ™ vÉ™ tÉ™hsil sahÉ™sindÉ™ çox aktivdirlÉ™r - 46%,
səhiyyədə - 25%, mədəniyyətdə - 17%, demokratiyanın inkişafında - 8%,
sahibkarlığın inkişafı və dəstəklənməsi - 2%. Bundan əlavə, sırf qadın
sahÉ™lÉ™ri hesab edilÉ™n bu istiqamÉ™tlÉ™rdÉ™ QHT-lÉ™r üçün yeni üzvlÉ™r
toplamaq daha asanddır.
Bizim respublikaların qadın hərəkatlarında 3 dalğanı qeyd etmək olar.
Birinci dalğa totalitar sovet reciminin dağılması, Qarabağ və Abxaziya
münaqiÅŸÉ™lÉ™rinin baÅŸladığı dövrÉ™ tÉ™sadüf edir. Bu dalÄŸa qaçqınlara,
yaralılara, yetim qalmış uşaqlara humanitar yardım xarakteri daşıyırdı.
1991-1995-ci illərdə baş vermiş ikinci dalğa humanitar yardımdan
ictimai fÉ™aliyyÉ™tÉ™, vÉ™tÉ™ndaÅŸ hüquq vÉ™ azadlıqlarının müdafiÉ™sinÉ™
keçidlÉ™ É™laqÉ™dar idi. Bu islahatların tÉ™rÉ™fdarları vÉ™ É™leyhdarları
arasındakı siyasi qarşıdurma, bazar iqtisadiyyatına keçid, sosial
təminatsızlıq, qanunverici və icraedici orqanlarda qadınların sayının
kəskin azalması ilə bağlı idi.
Üçüncü dalÄŸa hazırda baÅŸ vermÉ™kdÉ™dir. O qadınların vÉ™ziyyÉ™tinÉ™ dair
Pekin Ümumdünya konfransı ilÉ™ baÄŸlıdır. BeynÉ™lxalq təşkilatlar dövlÉ™tÉ™
qadınların fÉ™allığının artırılmasını, qadınlar üçün bÉ™rabÉ™r imkanların
yaradılmasını ciddi tövsiyyÉ™ ediblÉ™r. MÉ™hz Pekin konfransından sonra
paytaxtda fÉ™aliyyÉ™t göstÉ™rÉ™n qadın təşkilatları öz fÉ™aliyyÉ™tlÉ™rini daha
çox sosial istiqamÉ™tÉ™ yönÉ™ltmÉ™yÉ™ baÅŸlayıblar. Paytaxtdan geri qalan
regional qadın təşkilatları indi əsas şəhərlərin 14-15 il ərzində
yaÅŸadıqldarı hÉ™r 3 dalÄŸanı birləşdirÉ™rÉ™k fÉ™aliyyÉ™t göstÉ™rmÉ™yÉ™
çalışırlar.
Bizim fikrimizcə qadın təşkilatlarının fəaliyyətinin yerli
özünüidarÉ™etmÉ™ orqanları iÅŸi ilÉ™ xüsusi É™laqÉ™lÉ™rinin olması üzündÉ™
qadın birliklÉ™rinin ümumi xarakteristikasını vermÉ™k lazımdır. Qadın
təşkilatları humanitar yardım, təhsil proqramları, ekologiya ilə məşğul
olmaÄŸa üstünlük verirlÉ™r. Üçüncü sektorun inkiÅŸafı birbaÅŸa olaraq
qadınların maraqlarına toxunur. Bir tÉ™rÉ™fdÉ™n qadınlar üçüncü sektorun
subyektlÉ™ridir, çünki cÉ™miyyÉ™tin digÉ™r tÉ™bÉ™qÉ™lÉ™ri ilÉ™ müqayisÉ™dÉ™
onların sayı sosial cÉ™hÉ™tdÉ™n az müdafiÉ™ olunan vÉ™tÉ™ndaÅŸların (iÅŸsizlÉ™r,
qocalar, tÉ™nha valideynlÉ™r) arasında daha çoxdur. DigÉ™r tÉ™rÉ™fdÉ™n onlar
qeyri-kommersiya təşkilatlarında iÅŸlÉ™yÉ™n ÅŸÉ™xslÉ™r sırasında da çoxluq
təşkil edirlÉ™r. DemÉ™li üçüncdü sektorun inkiÅŸafı xeyli sosial cÉ™hÉ™tdÉ™n
aktiv qadınları işlə təmin edə bilər. Bu işi isə bələdiyyələr həyata
keçirÉ™ bilÉ™r.
Üçüncü sektorun inkiÅŸafı üçün É™n vacib ÅŸÉ™rt QHT-lÉ™rlÉ™ yerli
özünüidarÉ™etmÉ™ orqanları arasında daha sıx É™laqÉ™lÉ™rin yaradılmasıdır.
Lakin QÉ™rb bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™rinin hÉ™yata keçirdiyi gender layihÉ™lÉ™ri
prosedurlarını mexaniki olaraq yerli şəraitdə tətbiq etmək olmaz.
Məsələn, 2000-ci ildə Qax rayonunda treyninqdə qadınlara sosial
iÅŸçilÉ™rÉ™ müraciÉ™t etmÉ™yi, hüquqlarının pozulması zamanı polis çağırmağı
öyrÉ™dirdilÉ™r. Treninq iÅŸtirakçılarının sözlÉ™rinÉ™ görÉ™, bu seminar
onlara yalnız televiziyadan tanış olan xilasetmə xidmətlərinin
modellÉ™rinÉ™ çox oxÅŸayırdı. Şərq adÉ™tlÉ™rinÉ™ görÉ™, qonağın sözünü yerÉ™
salmırlar, amma rayonda sosial iÅŸçilÉ™ri hardan tapmaq olar, polisÉ™
müraciÉ™ti isÉ™ cÉ™miyyÉ™t birmÉ™nalı qÉ™bul etmÉ™yÉ™cÉ™k vÉ™ qadın üçün É™lavÉ™
problemlər yaranacaq.
Regionlardakı qadın təşkilatları istəməsələr belə ənənəvi stereotipləri
nÉ™zÉ™rÉ™ almalıdırlar. BelÉ™ ki, regionda heç bir halda qadın polisÉ™ vÉ™ ya
digÉ™r ictimai qurumlara müraciÉ™t etmÉ™yÉ™cÉ™k. Buna görÉ™ dÉ™, ailÉ™dÉ™
zorakılıq, antikrizis mÉ™rkÉ™zÉ™lÉ™rinin yaradılması, hüquqların mÉ™hz qÉ™rb
spesifikasına uyÄŸun olaraq qorunması üzrÉ™ layihÉ™lÉ™r regionlarda təəcüb
doÄŸurur. StereotiplÉ™ri, gizli vÉ™ ya açıq diskriminasiyanı bir layihÉ™
ilÉ™ dÉ™yiÅŸmÉ™k mümkün deyil. GÉ™nc demokratiyaya malik olan ölkÉ™lÉ™rÉ™, o
cümlÉ™dÉ™n AzÉ™rbaycan vÉ™ Gürcüstana qadınların diskriminasiyasının dÉ™rin
sosial köklÉ™rini mÉ™hv etmÉ™k üçün hÉ™lÉ™ böyük yol keçmÉ™k lazımdır.
ÆksÉ™r kiÅŸilÉ™rin dÉ™stÉ™klÉ™diyi gender É™nÉ™nÉ™si ideologiyası, nÉ™ qÉ™dÉ™r
təəcüblü olsa da qadınların da böyük bir hissÉ™sinÉ™ xasdır. KöhnÉ™
sosialist modelindÉ™n imtina təəsüf ki, qadınların hüquqlarına yanaÅŸmada
çox az É™ks edilib. SorÄŸunun nÉ™ticÉ™lÉ™rinÉ™ görÉ™, qadınların 95%-i É™mindir
ki, onların problemlÉ™ri ilk nömbÉ™li sosial problemlÉ™r sırasına aid
deyil, rÉ™yi öyrÉ™nilÉ™nlÉ™rin 87,8%-i açıq diskriminasiya ilÉ™
qarşılaÅŸmalarını öz ÅŸÉ™xsi vÉ™ ya yerli faciÉ™lÉ™ri kimi qiymÉ™tlÉ™ndirirlÉ™r,
diskriminasiyanın özünün sosial É™hÉ™miyyÉ™ti isÉ™ hÉ™lÉ™ dÉ™rk edilmÉ™yib.
Qadınların 85%-dÉ™n çoxu diskriminasiyaya qarşı birgÉ™ mübarizÉ™, onun
formaları haqqında heç fikirləşmÉ™yiblÉ™r. Qadın hüquqlarının pozulması
vÉ™ hÉ™tta açıq diskriminasiya faktları É™sasÉ™n özÉ™l halların tÉ™sviri ilÉ™
nÉ™ticÉ™lÉ™nir vÉ™ hüquqi mentalitet sÉ™viyyÉ™sinÉ™ çıxmır.
Buna görÉ™ dÉ™, bizim fikrimizcÉ™ qadınlarda hüquqi mentalitetin
formalaÅŸdırılmasına yönÉ™ldilmiÅŸ bÉ™lÉ™diyyÉ™ layihÉ™lÉ™rinÉ™ ön yer
verilmÉ™lidir. Gender layihÉ™lÉ™ri ilÉ™ iÅŸ zamanı, heç yerdÉ™ olmadığı qÉ™dÉ™r
milli-mÉ™dÉ™ni É™nÉ™nÉ™lÉ™rin nÉ™zÉ™rÉ™ alınması vacibdir. SöhbÉ™tlÉ™rdÉ™n aydın
olur ki, qadınların özlÉ™ri É™sas fÉ™aliyyÉ™tlÉ™rini QHT vÉ™ yerli
özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarının aÅŸağıdakı istiqamÉ™tlÉ™rdÉ™ hÉ™yata
keçirdiklÉ™ri layihÉ™lÉ™rdÉ™ görürlÉ™r:
- tibbi yardımın daha asand əldə edilməsi və onun keyfiyyətinin artırılması
- tÉ™hsilin, xüsusÉ™n dÉ™ vÉ™tÉ™ndaÅŸ tÉ™hsilinin keyfiyyÉ™tinin artırılması
- məktəbəqədər təşkilatlarda sanitar vəziyyətin və işin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması
- tək qalmış qadınlara dəstək verilməsi
Qadınlarla söhbÉ™tlÉ™r vÉ™ bÉ™lÉ™diyyÉ™ orqanlarının iÅŸçilÉ™ri ilÉ™
müsahibÉ™lÉ™r QHT-lÉ™rlÉ™ bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™rin birgÉ™ fÉ™aliyyÉ™tinin aÅŸağıdakı
perspektiv istiqamÉ™tlÉ™rini müÉ™yyÉ™nləşdirmÉ™yÉ™ imkan verir:
- biznes-ixtisaslarının É™ldÉ™ edilmÉ™sinÉ™ vÉ™ qadınların kiçik
sahibkarlıq subyektlÉ™rinÉ™ çevrilmÉ™sinÉ™ texniki kömÉ™k. NÉ™zÉ™rÉ™ almaq
lazımdır ki, regionlarda özÉ™lləşdirmÉ™ artıq hÉ™yata keçirilib vÉ™ torpağı
olan qadınlar kiçik sahibkarlıqla məşğul ola bilÉ™rlÉ™r
- qadınların bazar ÅŸÉ™raitinÉ™ adaptasiyasına texniki kömÉ™k -
lazımi istehlak mallarının istehsalı, gündÉ™lik hÉ™yatı asandlaÅŸdıran
xidmətlərin yaradılması, pullu xidmətlər sisteminin (uşaqlara dayəlik
etmək və s.) yaradılması
- regionlar üçün É™nÉ™nÉ™vi olan sahÉ™lÉ™r üzrÉ™ evdÉ™ istehsalın
təşkili - toxuculuq, xalq arasında geniş yayılmış təbii dərman
maddÉ™lÉ™rinin hazırlanması, milli geyimlÉ™rin tikiliÅŸi (bu bütün
rayonlarda mümkündür, çünki onların hamısının öz spesifikası var vÉ™
paytaxtlarda - Bakıda, TbilisidÉ™ yarmarkalar təşkil etmÉ™k mümkündür).
- Qadınların vÉ™tÉ™ndaÅŸ iÅŸtirakında, xüsusÉ™n dÉ™ yerli
hakimiyyÉ™tin sosial layihÉ™lÉ™r vÉ™ qadın problemlÉ™ri üzrÉ™ qÉ™bul etdiyi
qÉ™rarların cÉ™miyyÉ™t tÉ™rÉ™findÉ™n ekspertizasında rolunun güclÉ™ndirilmÉ™si.
Bu istiqamÉ™tdÉ™ mÉ™hz qadın QHT-lÉ™ri zÉ™if müdafiÉ™ olunan tÉ™bÉ™qÉ™lÉ™rlÉ™ iÅŸ
sahÉ™sindÉ™ mövcdu olan korrupsiyanı azalda bilÉ™r.
Tədqiqat əsasında biz nəticəyə gəldik ki, qadın QHT-ləri ilə yerli
özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarının É™mÉ™kdaÅŸlığı mövzudan asılı olaraq müvÉ™qqÉ™ti
birləşməyə əsaslanmamalıdır. Bu qurumların muxtariyyətinin ləğv
edilmÉ™mÉ™si, onların individdual xüsusiyyÉ™tlÉ™rinin saxlanılması ÅŸÉ™rtilÉ™
bu cür birləşmÉ™lÉ™r konsolidasiya zamanı sinerqetik effekt verÉ™ bilÉ™r.
Çox təəsüf ki, yerli özünüidarÉ™etmÉ™nin inkiÅŸafı vÉ™ yerli birliklÉ™rin
yaradılması istiqamÉ™tindÉ™ iÅŸlÉ™yÉ™n qadın QHT-lÉ™rin sayı çox azdır. Lakin
bizim regionlardakı, misal üçün, Qardabani vÉ™ Qax rayonlarındakı
tÉ™dqiqatlarımız göstÉ™rir ki, mÉ™hz yerli özünüidarÉ™etmÉ™ sahÉ™sindÉ™
QHT-lər bələdiyyə sosial proqramlarının provayderləri rolunu oynaya
bilÉ™rlÉ™r. Bu birgÉ™ layihÉ™lÉ™r öz mandatlarına uyÄŸun olaraq bir neçÉ™
donor üçün dÉ™ birgÉ™ xarakter daşıya bilÉ™r. MÉ™sÉ™lÉ™n, ISAR vÉ™ Qorizonti
fondlarının qrant proqramları cÉ™miyyÉ™tin zÉ™if müdafiÉ™ olunan tÉ™bÉ™qÉ™lÉ™ri
üçün sosial layihÉ™lÉ™ri dÉ™stÉ™klÉ™yir. Bu regional Məşğulluq mÉ™rkÉ™zÉ™ninin,
icmanın inkiÅŸafı mÉ™rkÉ™zÉ™nin yaradılması formasında hÉ™yata keçirilÉ™
bilÉ™r. Bu cür mÉ™rkÉ™zlÉ™rin proqram tÉ™minatı 2-3 qeyri-hökumÉ™t
təşkilatının, o cümlÉ™dÉ™n qadın QHT-sinin iÅŸ predmeti ola bilÉ™r.
ElÉ™cÉ™ dÉ™ QHT vÉ™ yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanları birlikdÉ™ regionda
turizmi inkiÅŸaf etdirÉ™ bilÉ™rlÉ™r. Burada bütün regionlarda yayılmış,
donorlar yerli gözÉ™lliklÉ™ri görÉ™n kimi bura "ikinci Ä°sveçrÉ™" olacaq
illüziyasını xüsusi qeyd etmÉ™k lazımdır. DoÄŸrudan da AzÉ™rbaycanın vÉ™
Gürcüstanın tÉ™biÉ™ti gözÉ™lliyinÉ™ vÉ™ müxtÉ™lif iqlim zolaqlarının
mövcudluÄŸuna görÉ™, unikal xarakter daşıyır. Lakin sirr deyil ki, bizdÉ™
turizmi rəqabət qabili yyətli edən infrastruktur yoxdur. Deməli qadın
QHT-lÉ™ri vÉ™ yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanları turizmin bir o qÉ™dÉ™r dÉ™ çox
xərc tələb etməyən istiqamətləri, məsələn, folkturizmi inkişaf
etdirməlidirlər.
Regionlarda qadın QHT-lÉ™ri vÉ™ yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarının
koalisiyası gÉ™nclÉ™r üçün turizmi inkiÅŸaf etdirÉ™ bilÉ™r. QHT üçün
fÉ™aliyyÉ™t istiqamÉ™ti burada çox geniÅŸdir - turistik marÅŸrutların
hazırlanmasından tutmuş, yayda, məhsul yığımı zamanı gənclərin əmək
düÅŸÉ™rgÉ™lÉ™ri üçün É™razilÉ™rin tÉ™mizlÉ™nmÉ™sinÉ™ qÉ™dÉ™r bütün istiqamÉ™tlÉ™r
qeyri-hökumÉ™t təşkilatırının fÉ™aliyyÉ™t istiqamÉ™ti ola bilÉ™r. Bu cür
layihÉ™lÉ™r QHT-lÉ™r üçün özünümaliyÉ™ləşdirmÉ™ üçün keçidÉ™ É™sas yarada
bilÉ™r, yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarına isÉ™ büdcÉ™nin doldurulması üçün
pul verər.
Qardabani və Qax rayonlarında dini turizmi inkişaf etdirmək olar.
Burada ilkin xristianlığın unikal abidÉ™lÉ™ri mövcuddur ki, onlar
barÉ™sindÉ™ QÉ™rbdÉ™ heç bir mÉ™lumat yoxdur. Onlar ekoturizm üçün çox gözÉ™l
yarayırlar.
Biz xüsusi qeyd etmÉ™k istÉ™yirik ki, regionlarda üçüncü sektorun
inkiÅŸafı qadın QHT-lÉ™ri tÉ™rÉ™findÉ™n hÉ™yata keçirilÉ™n ekoloji
layihələrdən başlayıb. Bizim fikrimizcə regional qadın QHT-ləri
bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™rÉ™ mÉ™xsus obyektlÉ™rdÉ™ ekologiyanın qorunması üzrÉ™
sistemlÉ™rin qurulmasında vÉ™ onlara xidmÉ™t göstÉ™rilmÉ™sindÉ™ iÅŸtirak edÉ™
bilərlər. Məsələn, Qaxdakı "Biotex" QHT-si az vəsait xərcləməklə bir
xarici şirkət tərəfindən vəhşicəsinə məhv edilmiş meşələrin və
müalicÉ™vi otlar plantasiyasının bÉ™rpası üzrÉ™ çox maraqlı layihÉ™ irÉ™li
sürüb. Bu cür layihÉ™lÉ™r yalnız yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanları ilÉ™
É™mÉ™kdaÅŸlıq vasitÉ™silÉ™ hÉ™yata keçirilÉ™ bilÉ™r. Bu planlar düzgün yanaÅŸma
zamanı özÉ™l sahibkarlığın - satış üçün bitkilÉ™rin É™kilmÉ™si biznesinin
yaradılması üçün ÅŸÉ™rait yarada bilÉ™r. MÉ™hsulun alıcısı bÉ™lÉ™diyyÉ™ ola
bilÉ™r, perspektivdÉ™ isÉ™ hÉ™tta respublika bazarından kÉ™nara da çıxış
mümkündür.
ÜmumilikdÉ™ isÉ™ qadın QHT-lÉ™rinin vÉ™ bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™rin fÉ™aliyyÉ™ti donorlar
üçün maraqlı olmalıdır, çünki burada bir neçÉ™ aspekt birləşib:
- QHT-nin özünümaliyÉ™ləşdirmÉ™yÉ™ keçidi üçün texniki yardım göstÉ™rilir
- Daha inkiÅŸaf etmiÅŸ QHT-dÉ™n subqrant ala bilÉ™cÉ™k bir neçÉ™ kiçik QHT-nin É™mÉ™kdaÅŸlığına yardım göstÉ™rilir
- Yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarına yardım göstÉ™rilir vÉ™ onların aktivlÉ™ri inkiÅŸaf etdirilir
- VÉ™tÉ™ndaÅŸ düÅŸüncÉ™si inkiÅŸaf etdirilir
Bizim tÉ™dqiqatımız göstÉ™rir ki, qadın təşkilatları öz iÅŸlÉ™rindÉ™
hakimiyyÉ™tin onları dÉ™stÉ™klÉ™yÉ™cÉ™yinÉ™ ümidvar olmazdan öncÉ™ bir sıra
iÅŸlÉ™r görmÉ™lidirlÉ™r. Daha konkret desÉ™k, onlar qadın hÉ™rÉ™katının
mÉ™qsÉ™dlÉ™ri barÉ™dÉ™ hakimiyyÉ™t dairÉ™lÉ™rinin bütün sÉ™viyyÉ™lÉ™rindÉ™, ilk
növbÉ™dÉ™ yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarında izahedici iÅŸ aparmalıdırlar.
Heç bir respublikada inkiÅŸaf etmÉ™miÅŸ geniÅŸ istiqamÉ™tlÉ™rdÉ™n biri QHT-lÉ™r
arasında bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™rdÉ™n sosial sifariÅŸlÉ™rin alınması üzrÉ™
müsabiqÉ™lÉ™rdir. Bunun sÉ™bÉ™bi qeyri-hökumÉ™t təşkilatlarının
müÅŸtÉ™rilÉ™rinin vÉ™ yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarının É™sas kontingentinin
üst-üstÉ™ düÅŸmÉ™sindÉ™dir. Bu cür müsabiqÉ™lÉ™ri isÉ™ "Avroasiya" fondu
müxtÉ™lif formalarda Moskvada, TverdÉ™, KlindÉ™, Yaroslavlda, KiyevdÉ™,
Alma-Atada hÉ™yata keçirib.
Bizim respublikalarda formalaÅŸan bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™r sÉ™viyyÉ™sindÉ™, hÉ™mçinin
vÉ™tÉ™ndaÅŸların gender biliklÉ™rinin artırılması üçün qadın arasında
qadınların yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarında iÅŸi üzrÉ™ beynÉ™lxalq
tÉ™crübÉ™ni yayan vÉ™ onun yerli ÅŸÉ™rtlÉ™rÉ™ adaptasiyası ilÉ™ məşğul olan
QHT-lÉ™rin olması çox vacibdir. HÉ™r iki respublikada eyni olan
qadınların hüquqi savadsızlığı ÅŸÉ™raitindÉ™ vÉ™ vÉ™tÉ™ndaÅŸ iÅŸtirakının
É™nÉ™nÉ™vi-patriarxal sisteminin mövcud olduÄŸu halda, QHT-lÉ™rin qadınların
savadlandırılması vasitÉ™silÉ™ qadın hüquqları üzrÉ™ beynÉ™lxalq normaların
qorunması üçün hökumÉ™tÉ™ tÉ™sir göstÉ™rmÉ™si, lazım olduqda yerli
özünüidarÉ™etmÉ™ sahÉ™sindÉ™ qanunvericiliyin dÉ™yiÅŸdirilmÉ™si üzrÉ™ tÉ™kliflÉ™r
etmÉ™si çox vacibdir.
Qadınların yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarına daxil olması üzrÉ™
tÉ™crübÉ™nin öyrÉ™nilmÉ™si, qadınların savadlandırılması AzÉ™rbaycanın vÉ™
Gürcüstanın demokratik standartlara vÉ™ beynÉ™lxalq alÉ™mÉ™ inteqrasiyası
istiqamətində vacib addımlardan biridir. Bu Azərbaycanın Avropa
Åžurasının üzvlüyünÉ™ daxil olması baxımından daha da vacibdir. Biz hesab
edirik ki, yerli özünüidarÉ™etmÉ™ sÉ™viyyÉ™sindÉ™ bizim ölkÉ™lÉ™rdÉ™ demokratik
dÉ™yiÅŸikliklÉ™r mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™ri hÉ™ll edilir. Çünki pozitiv É™saslı
dəyişikliklər məhz cəmiyyətin bu səviyyəsində başlayır.
Qadın QHT-lərinin və bələdiyyələrin regionlarda əməkdaşlığı
cÉ™miyyÉ™tin dÉ™yiÅŸdirilmÉ™si üzrÉ™ proseslÉ™rÉ™ tÉ™sir edÉ™cÉ™k. Bir tÉ™rÉ™fdÉ™n
QHT-lər sosial vəziyyətə və hakim dairələrə təsir mexanizmlərinin
yaradılması üzrÉ™ tÉ™crübÉ™ É™ldÉ™ edÉ™cÉ™klÉ™r, digÉ™r tÉ™rÉ™fdÉ™n isÉ™
qeyri-hökumÉ™t təşkilatları təşkilat daxilindÉ™ki tÉ™lÉ™blÉ™rin ödÉ™nmÉ™sindÉ™n
bütün cÉ™miyyÉ™tin maraqlarına cavab verÉ™n ictimai cÉ™hÉ™tdÉ™n mühüm
problemlÉ™rin hÉ™llinÉ™ keçÉ™cÉ™klÉ™r.
NÆTÄ°CÆ
Ä°nsan hüquqları ideologiyası müasir qÉ™rb cÉ™miyyÉ™tinin inkiÅŸaf etdiyi vÉ™
dünyanın qloballaÅŸması üzrÉ™ modellÉ™rÉ™ uyÄŸun liberal É™nÉ™nÉ™nin özülünü
təşkil edir. Gürgcüstan vÉ™ AzÉ™rbaycan sosiumun təşkilinin bu liberal
modelinÉ™ inteqrasiyaya can atırlar. Bu cür inteqrasiya cÉ™miyyÉ™tin
É™saslı transformasiyasını nÉ™zÉ™rdÉ™ tutur vÉ™ bu istiqamÉ™tdÉ™ ön yerlÉ™rdÉ™n
birindÉ™ yerli özünüidarÉ™etmÉ™nin tam miqyaslı inkiÅŸafı dayanır.
CÉ™miyyÉ™tin inkiÅŸafının É™sas istiqamÉ™tinÉ™ zidd olmayan, insanların öz
individdual hüquq vÉ™ azadlıqlarını dÉ™rk etmÉ™sinÉ™, individdual hÉ™yat
strategiyasının qurulmasına əsaslanan cəmiyyətin yaradılması. Bu və ya
digÉ™r ölkÉ™nin yerli özünüidarÉ™etmÉ™ orqanlarına dair qanunvericiliyini
Avropa Xartiyasının É™sas müddiaları ilÉ™ müqayisÉ™ etdikdÉ™ ilk növbÉ™dÉ™
onun ikinci maddəsinə fikir vermək lazımdır. Bu maddə isə nəzərdə tutur
ki, "yerli özünüidarÉ™etmÉ™ prinsipi daxili qanunvericiliklÉ™ vÉ™ mümkün
olarsa Konstitusiya ilÉ™ tanınmalıdır". AzÉ™rbaycan vÉ™ Gürcüstan
qanunvericiliyinin Avropa Xartiyasının bu müddiasına uyÄŸun
gÉ™lib-gÉ™lmÉ™diyini nÉ™zÉ™rdÉ™n keçirdikdÉ™ aydın olur ki, hÉ™r iki ölkÉ™, bu
müddianı nÉ™inki sahÉ™ qanunvericiliyindÉ™, hÉ™m dÉ™ Konstitusiyada É™ks
etdiriblÉ™r vÉ™ bununla da bütün vÉ™tÉ™ndaÅŸlar üçün yerli özünüidarÉ™etmÉ™dÉ™
iÅŸtirakı tÉ™min ediblÉ™r. Lakin hÉ™yat qadınlar vÉ™ kiÅŸilÉ™r üçün yerli
özünüidarÉ™etmÉ™dÉ™ bÉ™rabÉ™r iÅŸtirak hüququnun deklarasiya edilmÉ™sindÉ™n,
onun real olaraq tÉ™min edilmÉ™sinÉ™ keçidi diktÉ™ edir.
XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda qadınların ictimai fəallığının gözəl nümunələri mövcuddur. Azərbaycanda qadın fəallığı, öz yolunu maarifçilik və xeyriyyəçilik ideyalarının yayılmasından başlayaraq, əlbəttə, hər bir ölkədə mədəni, dini, milli ənənələrlə formalaşdırılan spesifik cizgilərinə malik idi. Toplanmış informasiya, şübhəsiz, qadın və gender problemləri sahəsində işləyən müəllimlər, tarixçilər və tədqiqatçılar üçün yardımçı material olacaq. Onlar bu nadir sənədlərdən tarixi istinadlar, vizual və şifahi şəhadət şəklində istifadə etmək imkanı əldə edəcəklər.
Azərbaycan Prezidenti İ.Əliyevin təşəbbüsü ilə 2006-cı il fevralın 6-da Ailə, Qadın və Uşaq problemləri üzrə Dövlət Komitəsi yaradılmışdır. Dövlət Komitəsinin sədri Bakı Dövlət Universitetinin professoru, siyasət elmləri doktoru Hicran Hüseynovadır.