Mərkəzin nəşriyyatı
GENDER TÆHSÄ°LÄ° RESURSLARININ KATALOGU
ISBN
9952-8021-5-3
Bakı, Adiloğlu, 2007, 152 s.
Azərbaycanda gender təhsili və gender tədqiqatları
bu gün fÉ™nlÉ™rarası biliklÉ™rin elÉ™ sahÉ™sidir ki, sürÉ™tlÉ™ inkiÅŸaf edir, nÉ™zÉ™ri
dÉ™rk etmÉ™yÉ™ mühüm düzÉ™liÅŸlÉ™r edir vÉ™ cÉ™miyyÉ™tdÉ™ cinsi iyerarxiyanın (bir cins -
üstün, digÉ™ri isÉ™ - asılı) aradan qaldırılmasına xidmÉ™t edir. AzÉ™rbaycana sovet
keçmiÅŸindÉ™n miras qalmış vÉ™ totalitar sistemin dağılması vÉ™ müstÉ™qilliyin É™ldÉ™
edilmÉ™si illÉ™rindÉ™ formalaÅŸmış müxtÉ™lif problemlÉ™r, gender tÉ™hsilinin hÉ™yata
keçirilmÉ™sini inadla tÉ™lÉ™b edir. Oxucuların diqqÉ™tinÉ™ yetirilÉ™n gender tÉ™hsili
resurslarının kataloqu AzÉ™rbaycanda «Açıq CÉ™miyyÉ™t» Ä°nstitutu Qadın ŞəbÉ™kÉ™
Proqramının fÉ™aliyyÉ™ti üzrÉ™ bir növ bÉ™lÉ™dçidir.
QÅžP-nin bütün fÉ™aliyyÉ™tini É™hatÉ™ etmÉ™k iddiasında olmayaraq, biz qeyd
etmÉ™k istÉ™yirik ki, «Açıq CÉ™miyyÉ™t» Ä°nstitutunun Qadın ŞəbÉ™kÉ™ Proqramı
AzÉ™rbaycanda gender tÉ™hsili üzrÉ™ uzun müddÉ™tli vÉ™ çoxprofilli layihÉ™ baÅŸlayan
ilk donor təşkilatı idi. Kataloq bu fəaliyyətin əsas istiqamətlərini əks
etdirir və alınmış nəticələrlə tanış edir: işlənib-hazırlanmış tədris
proqramları vÉ™ vÉ™saitlÉ™ri, nəşr olunmuÅŸ kitablar, keçirilmiÅŸ mÉ™ktÉ™b vÉ™
seminarlar, regional vÉ™ beynÉ™lxalq É™mÉ™kdaÅŸlığın güclÉ™ndirilmÉ™si, milli gender
portalının yaradılması, virtual resursların təqdim edilməsi, kitabxana
resurslarının formalaÅŸdırılması - bütün bunlar, tÉ™hsil sahÉ™sindÉ™ gender
biliklÉ™rinin institutlaÅŸdırılmasının mühüm mÉ™rhÉ™lÉ™lÉ™ri oldu.
Kataloqun yaradılması ideyası ilk dəfə
Ä°stanbulda (TürkiyÉ™, iyul 2003-cü il) keçirilÉ™n «Açıq CÉ™miyyÉ™t» Ä°nstitutu Qadın
ŞəbÉ™kÉ™ Proqramı koordinatorlarının illik görüÅŸündÉ™ sÉ™slÉ™ndi. Kataloq Sosial vÉ™ Gender
siyasÉ™ti Ä°nstitutu (Rusiya) tÉ™rÉ™findÉ™n mÉ™xsusÉ™n BeynÉ™lxalq «Gender tÉ™hsili:
nÉ™zÉ™riyyÉ™ vÉ™ tÉ™crübÉ™» konfransında (ÖzbÉ™kistan, Buxara, 4-5 noyabr 2003-cü il)
tÉ™qdim edilmÉ™k üçün hazırlanmışdır. Burada postsovet mÉ™kanının 12 ölkÉ™sindÉ™n vÉ™
Monqolustandan gender tÉ™dqiqatçıları vÉ™ müÉ™llimlÉ™ri iÅŸtirak edirdilÉ™r.
PlanlaÅŸdırılan kataloq iÅŸin miqyasını vÉ™ É™sas istiqamÉ™tlÉ™rini müÉ™yyÉ™nləşdirmÉ™li
vÉ™ «know-how» kimi istifadÉ™ edilmÉ™li idi, «milli humanitar tÉ™fÉ™kkürün vücuduna
genderin «peyvÉ™nd edilmÉ™si» üçün xüsusi sosial vÉ™ təşkilati texnologiyalar
haqda tÉ™sÉ™vvür yaradan mÉ™cmuÉ™. Bütün bu kurslar, portallar, kitablar, nÉ™hayÉ™t
(É™slindÉ™ isÉ™ ilk növbÉ™dÉ™) insanlar (qadınlar vÉ™ kiÅŸilÉ™r), mütÉ™xÉ™ssislÉ™r (öz
əməkləri ilə yeni gender məkanı yaradanlar) fəaliyyətdə olan ciddi resurs kimi
çıxış edirlÉ™r. Öz ölkÉ™sindÉ™ gender tÉ™hsilinin inkiÅŸafı ilÉ™ maraqlanan vÉ™
mÉ™hsuldar É™mÉ™kdaÅŸlığa hazır olan hÉ™r kÉ™s bu resurslardan istifadÉ™ edÉ™ bilÉ™r».
«AzÉ™rbaycanda gender tÉ™hsili üçün resurslar»
kataloqu keçÉ™n onilliklÉ™r É™rzindÉ™ tÉ™hsil sahÉ™sindÉ™ gender biliklÉ™rinin
institutlaÅŸdırılmasından É™ldÉ™ olunmuÅŸ nÉ™ticÉ™lÉ™r haqda tÉ™sÉ™vvür yaradır.
Kataloqda gender tÉ™hsili vÉ™ gender tÉ™dqiqatları sahÉ™sindÉ™ iÅŸlÉ™yÉ™n mütÉ™xÉ™ssislÉ™r
üzrÉ™ verilÉ™nlÉ™r bankı mövcuddur, ölkÉ™dÉ™ olan müxtÉ™lif É™nÉ™nÉ™vi vÉ™ virtual
resurslar işıqlandırılır.
Bu icmal nÉ™ticÉ™ çıxarmaÄŸa imkan verir ki,
Pekin konfransından keçÉ™n onilliklÉ™r É™rzindÉ™ AzÉ™rbaycanda gender tÉ™hsili ilÉ™
baÄŸlı vÉ™ziyyÉ™t hÉ™qiqÉ™tÉ™n dÉ™yiÅŸmiÅŸdir: hÉ™rçÉ™nd «hÉ™ssas-gender elmi-tÉ™dris
birliyi»nin yaradılması lÉ™ng gedir vÉ™ öz yolunda, hÉ™m ali mÉ™ktÉ™bin É™nÉ™nÉ™vi
metodikaları, həm də cəmiyyətin mental stereotipləri ilə bağlı ciddi
problemlÉ™rlÉ™ qarşılaşır. Artıq «gender» müasir milli sosial vÉ™ humanitar
biliklÉ™r sistemindÉ™ «hÉ™yat mÉ™kanı» qazanır.
Verilmiş kataloq Sosial və Gender siyasəti İnstitutu
(Rusiya) tərəfindən işlənib-hazırlanmış, "Təhsil resursları kataloqu"nun
metodoloji sxemi vÉ™ mÉ™nbÉ™ tÉ™sviri çÉ™rçivÉ™sindÉ™ yerinÉ™ yetirilmiÅŸdir.
Axtarışın asanlaÅŸdırılması üçün bütün göstÉ™rilmiÅŸ
materiallar, beynÉ™lxalq tÉ™crübÉ™ tÉ™rÉ™findÉ™n qÉ™bul edilmiÅŸ É™lifba sırasının
kataloqlaşdırılması şəklində təqdim edilmişdir.
Həcmin məhdudlaşdırılması zərurətini nəzərə alaraq, biz
respublika və şəhər qəzetlərinin məqalələrini daxil etməmişik, onlarla tanış
olmaq istÉ™yÉ™nlÉ™r www.gender-az.org. milli gender portalına müraciÉ™t edÉ™ bilÉ™rlÉ™r.
Yelena Qasımova, İradə
Qasımova. AZÆRBAYCANDA QADIN FÆALLIÄžININ ÆNÆNÆLÆRÄ° (XIX ÆSRÄ°N SONU - XX ÆSRÄ°N ÆVVÆLÄ°)
ISBN
9952-8021-4-5
Bakı, «Simurq», 2006, 220 s.
Qadın hÉ™rÉ™katı tarixinin tÉ™dqiqatçıları, gender problemlÉ™rinÉ™ dair
mütÉ™xÉ™ssislÉ™r, sosioloqlar vÉ™ politoloqlar CÉ™nubi Qafqaz vÉ™ ilk növbÉ™dÉ™
AzÉ™rbaycanda onun ilkin mÉ™rhÉ™lÉ™lÉ™rindÉ™ qadın hÉ™rÉ™katına necÉ™ münasibÉ™t bÉ™slÉ™mÉ™k
haqda indiyÉ™dÉ™k vahid rÉ™yÉ™ gÉ™lmÉ™miÅŸlÉ™r. O, sözün É™sl mÉ™nasında QÉ™rb
cÉ™miyyÉ™tinin sosial tÉ™mÉ™lini sarsıtmış feminizmin ilk dalÄŸası ilÉ™ heç olmazsa
cüzi dÉ™rÉ™cÉ™dÉ™ É™laqÉ™lidirmi? ÆgÉ™r qadın hÉ™rÉ™katı tÉ™yinatına görÉ™ patriarxal
ənənələr kontekstində inkişaf edə bilmirsə, onda onun Azərbaycan cəmiyyətində
yaranmasının ilkin səbəbinə nə xidmət etmişdir? O, ideya və nəzəriyyələrin
toqquşmasının nəticəsi və ya onun tarixi olmuşdurmu? - bu, daha doğrusu insan
talelÉ™rinin, güclü vÉ™ mÉ™qsÉ™dyönlü ÅŸÉ™xsiyyÉ™tlÉ™rin faciÉ™ dolu salnamÉ™sidir. Bu
kitabın qÉ™hrÉ™manları feminizm ideyasının daşıyıcıları olmuÅŸdularmı vÉ™ onların ictimai münasibÉ™tlÉ™rin inkiÅŸafına
təsirin dərəcəsi necə idi?
Bu suallara cavab almaqda və ola bilsin ki, həqiqətə yaxınlaşmaqda
É™linizdÉ™ tutduÄŸunuz «AzÉ™rbaycanda qadın
fÉ™allığının É™nÉ™nÉ™lÉ™ri (XX É™srin sonu - XX É™srin É™vvÉ™li)» kitabı É™hÉ™miyyÉ™tlidir.
MÉ™cmuÉ™ni çapa hazırlayan AzÉ™rbaycan Qender Ä°nformasiya MÉ™rkÉ™zindÉ™, qoyulmuÅŸ
mÉ™sÉ™lÉ™nin bütün çÉ™tinliyini yaxşı baÅŸa düÅŸürlÉ™r.
MÉ™sÉ™lÉ™nin nÉ™ dÉ™rÉ™cÉ™dÉ™ yerinÉ™ yetirildiyinÉ™ ilk növbÉ™dÉ™ yanlış rÉ™ylÉ™rÉ™
É™saslanmayan oxucu cavab vermÉ™lidir. MüÉ™lliflÉ™r onların ixtiyarına hÉ™m xüsusi,
həm də populyar ədəbiyyatda dərc edilməyən, həqiqətən unikal sənədlər təqdim
etmiÅŸlÉ™r. Lakin materialların seçilmÉ™si probleminÉ™ biz hÉ™lÉ™ qayıdacağıq.
ÖlkÉ™dÉ™ formalaÅŸdırılan qadın hÉ™rÉ™katı, AzÉ™rbaycanda qadın fÉ™allığının
əsaslarını və ənənələrini, onun mənbələrini dərindən dərk edərək, maraqla
öyrÉ™nir. Tarixi palitra kifayÉ™t qÉ™dÉ™r zÉ™ngindir: massagetlÉ™rin məğrur çariçası,
ÆhÉ™mÉ™nilÉ™r sülalÉ™sinin É™sasını qoymuÅŸ É™fsanÉ™vi KirÉ™ qalib gÉ™lmiÅŸ Tomris,
qÉ™hrÉ™man qadın hökmdarlar NüÅŸabÉ™, Åžirvana hücum edÉ™n Krım xanını vÉ™ osmanlı
qoşunlarını məğlub edən Heyran Nisə Bəyim, mərkəzləşdirilmiş Azərbaycan
dövlÉ™tinin yaradıcısı FÉ™tÉ™li xanın hÉ™yat yoldaşı Tuti BikÉ™, Sara xatun, DÉ™spinÉ™
xatun vÉ™ Mehinbanu Sultanım xanım özlÉ™rini diplomatiya sahÉ™sindÉ™ göstÉ™rmiÅŸlÉ™r.
MÉ™dÉ™ni fonda məşhur ÅŸairÉ™lÉ™r pleyadası parlamışdır: orta É™srlÉ™r dövründÉ™
qadının sevgili seçimindÉ™ azadlıq hüququnu tÉ™rÉ™nnüm etmiÅŸ MÉ™hsÉ™ti GÉ™ncÉ™vi,
Şuşada ilk ədəbiyyat məclisi yaratmış Xurşid banu Natəvan, Heyran xanım, Fatma
xanım KÉ™minÉ™, Åžahnigar xanım, Aşıq PÉ™ri. Lakin «kiÅŸi» tarixinÉ™ yol açmış qadın
hökmdarlar, döyüÅŸçülÉ™r, diplomatlar, ÅŸairÉ™lÉ™r vÉ™ rÉ™ssamlar nadir ÅŸÉ™xsiyyÉ™tlÉ™r
idi. Bəs nə qədər istedadlı və ağıllı, əzəmətli və cəsarətli qadının adı
unudulmuÅŸdur.
Ola bilsin ki, qadın hÉ™rÉ™katının sovet dövrünün ilk illÉ™rinÉ™ hÉ™sr
edilmiÅŸ bölmÉ™si daha çox mübahisÉ™ yaratsın. Güman edilir ki, mÉ™hz bu tarixi
dövrÉ™, Şərq qadınına cÉ™miyyÉ™tin tamhüquqlu üzvü olmaq imkanı verÉ™n azadlığa
irÉ™lilÉ™yiÅŸ kimi nÉ™zÉ™r yetirmÉ™k olar. Uzun illÉ™r belÉ™ mövqe ÅŸübhÉ™siz hesab
edilirdi. Lakin indi, gender problemlÉ™rinin müasir tÉ™dqiqatçıları arasında
tez-tez digÉ™r nöqteyi-nÉ™zÉ™r qalib gÉ™lir. Onların rÉ™yinÉ™ görÉ™, sovet dövrü
«mÉ™cburi feminizmin» çiçÉ™klÉ™nmÉ™si ilÉ™ xarakterizÉ™ olunur. Burada «mÉ™cburi»
anlayışı «zoraki» anlayışının evfemizmidir. HÉ™mçinin apriori tÉ™sdiq edilir ki,
qadın mÉ™sÉ™lÉ™sinin hÉ™lli kommunist tÉ™bliÄŸatı tÉ™rÉ™findÉ™n «sosializm mütÉ™rÉ™qqiliyinin
sübutu» kimi istifadÉ™ edilirdi. MÉ™lum ehkamlarda ÅŸÉ™xsi tarixi keçmiÅŸ sifÉ™tindÉ™
özünÉ™ «antipÉ™rÉ™stiÅŸgah» yaratmaq haqda qadaÄŸa yoxdur, demÉ™li, bu nöqteyi-nÉ™zÉ™r
dÉ™ müÉ™yyÉ™n dünyagörüÅŸlü mövqeyi-nÉ™zÉ™ri É™ks
etdirir. Lakin yadda saxlamaq lazımdır ki, cinslərin bərabərliyinin təsdiqi
həmişə marksist, sosial-demokrat və kommunist ideologiyasının immanent tərkibi
olmuÅŸdur. Qender bÉ™rabÉ™rliyi - sosializmin nailiyyÉ™tlÉ™rini nümayiÅŸ etdirmÉ™k
üçün istifadÉ™ edilÉ™n idman uÄŸurları deyil. Qadın azadlığı sosializmin, mÉ™sÉ™lÉ™n,
sənayenin milliləşdirilməsi kimi, ictimai mənalı məqsədi idi və o, sosializm
ideologiyasına sÉ™ciyyÉ™vi olan inqilabi üsullarla É™ldÉ™ edilirdi.
Oxucu bu kitabda sÉ™ksÉ™n il bundan É™vvÉ™l işıq üzü görmüÅŸ vÉ™ o vaxtdan
çap olunmayan çox maraqlı «Qadın «É™l-Quranı» oçerkini oxuya bilÉ™cÉ™k. SöhbÉ™t
«Adobu-NisÉ™» kitabından gedir. Kitab Ä°randan gÉ™tirilmiÅŸ vÉ™ rÉ™vayÉ™tÉ™ görÉ™ qadın
qəlbinin dərin bilicisi sayılan Fətəli şahın əmri ilə tərtib edilmişdir.
Kitabın məzmununu, hərəmxana qadınının
kiÅŸi zorakılığı ilÉ™ mübarizÉ™ tarixi təşkil edir. Lakin bu mübarizÉ™ üsulları
bÉ™zÉ™n, hÉ™qiqÉ™tÉ™n dÉ™, qadınsayağı mÉ™rdli, bÉ™zÉ™n dÉ™ gülüÅŸ doÄŸururdu. Xalq
tÉ™bliÄŸçilÉ™ri Gülsüm NÉ™nÉ™, Kxuli-Can-AÄŸa, Babi-Åžah-ZeynÉ™b vÉ™ baÅŸqaları, bu
metodları Şərq qadınlarına çatdırır, onlarda haqsızlığa müqavimÉ™t vÉ™ nifrÉ™t
hissi inkişaf etdirirdilər.
Qadın hÉ™rÉ™katının ilkin sovet dövrünÉ™ hÉ™sr edilmiÅŸ bölmÉ™sindÉ™, o
illÉ™rÉ™ aid sÉ™nÉ™dlÉ™r, mÉ™qalÉ™lÉ™r vÉ™ müasirlÉ™rin xatirÉ™lÉ™ri tÉ™qdim edilmiÅŸdir. Siz
burada mÉ™cmuÉ™ müÉ™lliflÉ™rinin ÅŸÉ™rhlÉ™rini vÉ™ mÉ™qalÉ™lÉ™rini tapa bilmÉ™zsiniz.
Ancaq, klassikin dediyi kimi «dünyada heç bir ÅŸeyi dÉ™yiÅŸÉ™ bilmÉ™yÉ™n» faktlar
verilmiÅŸdir. Tarixi keçmiÅŸin É™satirləşmÉ™sindÉ™ özünÉ™mÉ™xsus casus belli, bÉ™hanÉ™
vermÉ™mÉ™k üçün, biz hÉ™r hansı bir müÉ™llif rÉ™yindÉ™n çÉ™kinmiÅŸik. Bundan baÅŸqa, biz
É™minik ki, ciddi tarixi araÅŸdırmaların aparılması üçün baza olmaÄŸa mÉ™slÉ™hÉ™t
görülÉ™n iÅŸdÉ™, çox dÉ™qiq ÅŸÉ™kildÉ™ vurÄŸulanmış müÉ™lliflÉ™rin «qarışmamaq mövqeyi»
tarixi əsatirlərin legitimləşdirilməsindən yaxa qurtarmağa imkan verər, buna
isÉ™ hÉ™tta qızğın mübahisÉ™dÉ™ dÉ™ yol vermÉ™k olmaz.
Ona görÉ™ dÉ™, oxucuya ancaq uzaq keçmiÅŸin sÉ™nÉ™dlÉ™ri tÉ™qdim olunur. Bir
çox hallarda onlar sadÉ™lövh, nÉ™dÉ™ isÉ™ radikaldır. Lakin siz qızların mÉ™cburi
surÉ™tdÉ™ klublara cÉ™lb olunması, É™lÉ™lxüsus da çadraların mÉ™cburi çıxarılması
haqda söz tapmazsınız. ÜmumiyyÉ™tlÉ™, müasir tarixdÉ™, Æfqanıstanda vÉ™ Xomeyni
Ä°ranında olduÄŸu kimi, çadranın qadaÄŸan olunmasından daha çox, onun mÉ™cburi
taxılmasına dair faktlar tapa bilÉ™rsiniz. GÉ™nc azÉ™rbaycanlı qız üçün «sosialist
feminizm» aksiyaları dolayı yolla hÉ™yata keçirilirdi: «qadın
klubu-savadsızlığın ləğv edilmÉ™si-peÅŸÉ™yÉ™ yiyÉ™lÉ™nmÉ™ vÉ™ yalnız sonra çadranın
çıxarılması». HÉ™r bir qızın qarşısında, É™r evindÉ™ dörd divar arasında faktiki
dustaq hÉ™yatı keçirmÉ™kdÉ™n daha cÉ™lbedici perspektivlÉ™r açılırdı. Bu analogiyanı
davam etdirərək, xatırladaq ki, qızlar qadın klublarına bolşeviklərin qışqırığı
altında qurban quzuları kimi getmirdilÉ™r. Bu, düÅŸünülmüÅŸ vÉ™ cÉ™sarÉ™tli addım
idi. Bu mÉ™cmuÉ™nin sÉ™nÉ™dlÉ™rindÉ™n siz öyrÉ™nÉ™cÉ™ksiniz ki, AzÉ™rbaycanda sadÉ™cÉ™
«azadlıq prosesi» deyil, qadın azadlığı uÄŸrunda É™sl mübarizÉ™ gedirdi vÉ™ hÉ™r bir
mübarizÉ™dÉ™ olduÄŸu kimi, onun da öz qÉ™hrÉ™manları, öz qurbanları var idi. Siz
onların adlarını bu kitabdan öyrÉ™nÉ™cÉ™ksiniz.
Bu gün AzÉ™rbaycanda Qadın hÉ™rÉ™katı tÉ™dqiqatçılarının çoxu bu ictimai
fenomenin öyrÉ™nilmÉ™sinÉ™, tÉ™kcÉ™ tarixi sÉ™nÉ™dlÉ™rin, məşhur elmi É™sÉ™rlÉ™rin
öyrÉ™nilmÉ™si ilÉ™ deyil, hÉ™m dÉ™ xatirÉ™lÉ™rin, müasirlÉ™rin mÉ™qalÉ™lÉ™rinin
öyrÉ™nilmÉ™si, qadınlara mÉ™xsus É™dÉ™bi É™sÉ™rlÉ™rin tÉ™hlili baxımından yanaşırlar. Bu
üsul QÉ™rbdÉ™ çoxdan vÉ™ uÄŸurla tÉ™tbiq edilir. MÉ™cmuÉ™nin müÉ™lliflÉ™ri, bu mövqeyÉ™
ÅŸÉ™rik olaraq, «On doqquzuncu iyirminci
É™srlÉ™rin hüdudlarında qadın fÉ™allığı» É™sÉ™rindÉ™ onu özlÉ™rinÉ™ metodoloji É™sas
kimi qÉ™bul etmiÅŸlÉ™r vÉ™ ümidvardırlar ki, É™sÉ™r mütÉ™xÉ™ssislÉ™rin, marağı olan
oxucuların diqqətindən yayınmayacaq.
«AzÉ™rbaycanda qadın
fÉ™allığının É™nÉ™nÉ™lÉ™ri (XIX É™srin sonu - XX É™srin É™vvÉ™li)» mÉ™cmuÉ™sinin
müÉ™lliflÉ™ri öz qarşılarına tÉ™kcÉ™ elmi, istorioqrafik mÉ™qsÉ™dlÉ™r qoymurdular.
Açıq CÉ™miyyÉ™t - AzÉ™rbaycan Yardım Fondu
Ä°nstitutunun Qadın ŞəbÉ™kÉ™ Proqramının dÉ™stÉ™yi ilÉ™ hÉ™yata keçirilmiÅŸ bu nəşr,
müasir ictimai model üçün dÉ™ çox aktual tÉ™sÉ™vvür edilir. Burada yalnız
mütÉ™rÉ™qqi tendensiyalar deyil, hÉ™mçinin É™saslı ideyaların vÉ™ ictimai
münasibÉ™tlÉ™rin dünyÉ™viləşdirilmÉ™sinin rÉ™smi doktrinasını bÉ™rpa etmÉ™yÉ™ cÉ™hd edÉ™n
qüvvÉ™lÉ™r arasında hiss olunan sosial tÉ™bÉ™qÉ™ləşmÉ™, münaqiÅŸÉ™li proseslÉ™r dÉ™ yer
alır.
«GENDER VÆ Ä°NFORMASÄ°YA-KOMMUNÄ°KASÄ°YA TEXNOLOGÄ°YALARI». Kursun tÉ™dris proqramı / müÉ™l.-tÉ™rt. Qasımova
E.V. t.e.n., İsgəndərova S.C.
Bakı, Nəşriyyat - Poliqrafiya Mərkəzi, 2006, 60 s.
«Qadın» vÉ™ gender tÉ™dqiqatlarının intensiv inkiÅŸafı, tranformasiya
dövrünün sosial-siyasi vÉ™ humanitar elmlÉ™rdÉ™ baÅŸ verÉ™n köklü dÉ™yiÅŸiklÉ™rin mühüm
aspekti kimi nÉ™zÉ™rdÉ™n keçirilÉ™ bilÉ™r. Ä°nformasiya vÉ™ kommunikasiya
texnologiyalarının fənn konsepsiyalarına daxil edilməsi, təkcə gender
tədqiqatlarında deyil, həm də gender fənlərinin tədrisində yeni sahələrin
açılmasına imkan verir.
«Gender vÉ™ informasiya-kommunikasiya texnologiyaları» kursu gÉ™lÉ™cÉ™k
mütÉ™xÉ™ssislÉ™ri müasir gender informasiya mÉ™kanı, kompüter sahÉ™sindÉ™ki
vasitÉ™lÉ™r, gender informasiyası ilÉ™ iÅŸin üsul vÉ™ formaları, bilik vÉ™
vÉ™rdiÅŸlÉ™rin kompüter texnologiyaları vÉ™ elmi-tÉ™dqiqat, tÉ™hsil vÉ™
praktiki-sosial fəaliyyət metodikalarında lazımi biliklərlə təmin etməlidir.
Ä°nteqrativ kurs, hÉ™mçinin gender fÉ™nlÉ™rini tÉ™dris edÉ™n müÉ™llimlÉ™rdÉ™
informasiya mədəniyyətinin formalaşmasına yardım edir, belə ki, ancaq İKT
alÉ™tlÉ™rinÉ™ yiyÉ™lÉ™n, tÉ™dris-tÉ™rbiyÉ™ prosesindÉ™ öyrÉ™nilÉ™n yeni nÉ™sl fÉ™nninin
metodiki tÉ™minatı, É™sasÉ™n dÉ™, istifadÉ™ üçün metodikaların iÅŸlÉ™nilmÉ™si vÉ™ hÉ™yata
keçirilmÉ™sinÉ™ qabiliyyÉ™ti çatan müÉ™llimlÉ™rÉ™ yardım edir.
QADIN QRUPLARININ REGÄ°ONAL DÄ°REKTORÄ°YASI
ISBN 9952-8021-4-5
Bakı, «AdiloÄŸlu», 2005, 178. s.
ÆlinizdÉ™ tutduÄŸunuz «Qadın qruplarının regional direktoriyası» kitabı
13 ölkÉ™nin Qadın Ä°nformasiya vÉ™ Dokumentalistika MÉ™rkÉ™zlÉ™rinin üçillik iÅŸinin
nÉ™ticÉ™sidir. Bu kitabın sÉ™hifÉ™lÉ™rindÉ™ hÉ™r kÉ™s posttotalitar ölkÉ™lÉ™rdÉ™ qadın
hÉ™rÉ™katları haqda bütövlükdÉ™ vÉ™ hÉ™r bir ölkÉ™ haqda ayrılıqda faydalı mÉ™lumatlar
tapa bilər.
«Qadın qruplarının regional
direktoriyası» kitabı üzÉ™rindÉ™ iÅŸ 2000-ci ildÉ™ baÅŸlamışdır. Biz Qadın
İnformasiya və Dokumentalistika Mərkəzlərinin yaradılması ideyasından -
INDOC-dan başladıq.
MÉ™hz Qadın Ä°nformasiya vÉ™ Dokumentalistika MÉ™rkÉ™zlÉ™ri öz ölkÉ™lÉ™rindÉ™
qadın qrupları haqda informasiya toplamaÄŸa baÅŸladılar. Biz bir çox problemlÉ™rlÉ™
üzləşdik vÉ™ meydan oxumaqdan çÉ™kinmÉ™dik. Qadın Ä°nformasiya MÉ™rkÉ™zlÉ™rini, bizim
işdə iştirak etmək istəyən qadınları təlimləndirərək, boş yerdə yaratmağa
başladıq.
Qadınlar bizim ideyanı böyük ruh yüksÉ™kliyi ilÉ™ qarşıladılar vÉ™ biz
birlikdə təşkilati və metodoloji yanaşmaları işləyib hazırlayırdıq.
Çap nəşri ilÉ™ paralel, milli saytlarda yerləşdirilÉ™n verilÉ™nlÉ™r bazası
hazırlanmışdır. HÉ™r bir qadın kompüter arxasında oturub, Alma-Ata, Pekin, Praqa,
San-Fransisko, Sidney, Zaqreb, Bakı, hÉ™tta É™n kiçik ÅŸÉ™hÉ™rdÉ™ belÉ™ Ä°nternetdÉ™n istifadÉ™ edÉ™rÉ™k birgÉ™ iÅŸÉ™ öyrÉ™nÉ™
bilÉ™r, hÉ™mçinin bu 13 ölkÉ™dÉ™ neçÉ™ qadın təşkilatının olduÄŸunu, onların nÉ™
etdiyini, hansı layihÉ™lÉ™ri yerinÉ™ yetirdiklÉ™rini, onların É™laqÉ™ ünvanlarını,
elektron poçtlarını, telefon nömrÉ™lÉ™rini öyrÉ™nÉ™ bilÉ™r. Açar sözlÉ™r vasitÉ™silÉ™
13 ölkÉ™nin hÉ™r birinin bütün qruplarını tapmaq, onların iÅŸ xüsusiyyÉ™tlÉ™rini
müÉ™yyÉ™n etmÉ™k olar, mÉ™sÉ™lÉ™n, qadınlara qarşı zorakılıq, qadınlar siyasÉ™tdÉ™,
qadınlar və KİV və s.
«Qadın qruplarının regional
direktoriyası» kitabının bu yaxınlarda buraxılmasına baxmayaraq, o, geniÅŸ
ictimai rezonans almış vÉ™ qadın vÉ™ Ñender problemlÉ™ri ilÉ™ məşğul olanların
hamısında böyük maraq doÄŸurmuÅŸdur.
Qadın ÅŸÉ™bÉ™kÉ™sinin yaradılması vÉ™ «Qadın qruplarının
regional direktoriyası»nın buraxılışına hazırlıq üzrÉ™ iÅŸ Açıq CÉ™miyyÉ™t Ä°nstitutunun Qadın ŞəbÉ™kÉ™ Proqramının
maliyyÉ™ dÉ™stÉ™yi ilÉ™ hÉ™yata keçirilmiÅŸdir. Biz Qadın ŞəbÉ™kÉ™ Proqramının
direktoru Anastasia
Posadskaya-Vanderbeck xüsusi
minnətdarlığımızı bildiririk.
AVROPA QADIN
TEZAURUSU
ISBN 9952-8021-9-2
Bakı, «AdiloÄŸlu», 2003, 360 s.
Professional tezaurus hər
hansı axtarış üçün geniÅŸ perspektivlÉ™r açır. Lakin qadın problemlÉ™ri üzrÉ™
xüsusi informasiya lazım olanda, tezaurus tÉ™rtibçilÉ™rinin sÉ™riÅŸtÉ™sizliyi üzÉ™
çıxır: mÉ™lum olur ki, qiymÉ™tli informasiya ayrı-ayrı mÉ™qalÉ™lÉ™r üzrÉ™ sÉ™pÉ™lÉ™nmiÅŸ
vÉ™ belÉ™liklÉ™, «itmiÅŸdir»; istifadÉ™ olunan terminologiya qadın hÉ™rÉ™katı vÉ™ qadın
tÉ™hsilinin inkiÅŸafından geri qalır. BelÉ™liklÉ™, təəssüf ki, bir çox hallarda mühüm
informasiya ondan istifadÉ™ etmÉ™k arzusunda olanlar üçün É™lçatmaz olur.
Avropa Qadın Tezaurusunun yaradılması zərurəti, bir problem kimi
keçmiÅŸdÉ™ dÉ™fÉ™lÉ™rlÉ™ tÉ™dqiq edilmiÅŸdir. HÉ™qiqÉ™tÉ™n dÉ™, qadın təşkilatlarının
mÉ™lumat bankları Avropanın bütün ölkÉ™lÉ™rindÉ™ yaradılmışdır. TÉ™dqiqatçılar ümumi
indeksasiya və axtarış sisteminin problemlərini Avropa qadın kitabxanaları və
sÉ™nÉ™d mÉ™rkÉ™zlÉ™ri arasında É™mÉ™kdaÅŸlıq yolunda É™sas maneÉ™ kimi tÉ™sÉ™vvür
edirdilər. Beynəlxalq səviyyədə istifadə edilə bilən belə sistem olmadıqda,
çoxsaylı kitabxana vÉ™ mÉ™rkÉ™zlÉ™rin özlÉ™ri üçün onların spesifik tÉ™lÉ™batlarını vÉ™
fÉ™rdi ehtiyaclarını müÉ™yyÉ™n dÉ™rÉ™cÉ™dÉ™ ödÉ™yÉ™n xüsusi sistemlÉ™r yaratmaÄŸa mÉ™cbur
idilər.
Lakin 1990-cı ildə Avropa Cəmiyyətinin Bərabər İmkanlar Birliyi
«Avropa birliyindÉ™ kiÅŸilÉ™r vÉ™ qadınlar üçün bÉ™rabÉ™rhüquqlu münasibÉ™tlÉ™r
sahÉ™sindÉ™ informasiya vÉ™ sÉ™nÉ™dlÉ™rin alınması resursları» adlı tÉ™dqiqat sifariÅŸ
etdi. Bu iÅŸ IIAV nümayÉ™ndÉ™si (Amsterdam) Mariyeka Kramer vÉ™ KVINFO nümayÉ™ndÉ™si
(Kopenhagen) Ciita Larsen tərəfindən yerinə yetirildi. Onlar dil sədlərinin
aradan qaldırılması vÉ™ informasiya ilÉ™ mükÉ™mmÉ™l mübadilÉ™ üçün Avropa Qadın
Tezaurusunun yaradılmasının zÉ™ruriliyini inandırıcı surÉ™tdÉ™ sübut etdilÉ™r.
Avropa Ä°ttifaqı Komissiyası SIGMA vÉ™ DG22 informasiya sistemlÉ™ri çÉ™rçivÉ™sindÉ™ Avropada
qadın kurslarının fəaliyyətini qiymətləndirən yekun sənəddə Hollandiya Qadın
TÉ™hsili Tezaurusunun bir növ davamı olan Avropa Qadın TÉ™hsili Tezaurusunun
yaradılması üçün bütün qüvvÉ™lÉ™rin birləşdirilmÉ™sini tövsiyÉ™ etdi. Vahid
informasiya sistemi Avropanın dövlÉ™t sÉ™rhÉ™dlÉ™rindÉ™n kÉ™narda qadın hÉ™rÉ™katının
inkiÅŸafına kömÉ™k etmÉ™li, É™n baÅŸlıcası isÉ™ mÉ™dÉ™ni ünsiyyÉ™t sahÉ™sindÉ™ yeni
perspektivlÉ™r açmalıdır.
Holland Qadın Tezaurusu Avropa Qadın Tezaurusunun hazırlanmasında həm
mÉ™hsuldar bünövrÉ™, hÉ™m dÉ™ baÅŸlanğıc nöqtÉ™si oldu. Holland nəşri qadın
problemlÉ™ri kimi tÉ™yin oluna bilÉ™n bütün mövqelÉ™rin geniÅŸ spektrini É™hatÉ™ edir.
Nəşr hÉ™m dÉ™ siyasi vÉ™ hüquqi qÉ™rarlar, statistika, elmi tÉ™dqiqatlar vÉ™ s. üzrÉ™
tam informasiya siyahısı tÉ™qdim edir. Tezaurus müxtÉ™lif hakimiyyÉ™t orqanlarının
istifadÉ™çilÉ™ri, elmi É™mÉ™kdaÅŸlar, qeyri-hökumÉ™t təşkilatları, kütlÉ™vi
informasiya vasitÉ™lÉ™ri, adi qadınlar vÉ™ kiÅŸilÉ™r üçün nÉ™zÉ™rdÉ™ tutulmuÅŸdur.
Avropa Qadın Tezaurusunun işlənib-hazırlanması və Avropa İttifaqının
üzvü olan ölkÉ™lÉ™r üçün uyÄŸunlaÅŸdırılması bir neçÉ™ mÉ™rhÉ™lÉ™dÉ™ aparılmışdır.
Tezaurusun holland variantı
tÉ™rcümÉ™ olunduqdan sonra, onun Avropa analoqunun bazasının yaradılması üçün
informasiyanın müÉ™yyÉ™n seçimi aparılmışdır. Avropa qadın kitabxanaları vÉ™ sÉ™nÉ™d
mərkəzlərinin ekspertləri, Avropa Qadın Tezaurusu strukturunun əsas meyarını
tÉ™yin etmÉ™k üçün görüÅŸdülÉ™r. Holland variantında olan bÉ™zi terminlÉ™r öz milli
xüsusiyyÉ™tinÉ™ görÉ™ çıxarılmalı, bÉ™zilÉ™ri isÉ™, É™ksinÉ™, ümumavropa tÉ™lÉ™ffüzünÉ™
görÉ™ yeni qadın tezaurusuna daxil edilmÉ™li idi. Ä°ndi Avropa Qadın Tezaurusunun
É™sasını Avropa Ä°ttifaqının üzvü olan bütün ölkÉ™lÉ™rin sakinlÉ™rinin baÅŸa düÅŸdüyü
terminlər təşkil edir. Beləliklə, təyinedici sistem, yəni indeksasiya sistemi
ayrı-ayrı Avropa mÉ™lumatlar bazalarına uyÄŸun olaraq, qadın problemlÉ™rinin heç
olmazsa, müÉ™yyÉ™n dÉ™rÉ™cÉ™dÉ™ determinÉ™ edilÉ™ bilÉ™cÉ™k É™n müxtÉ™lif mövqelÉ™ri üzrÉ™
iÅŸlÉ™nib-hazırlanmışdır. ÆlavÉ™ edÉ™k ki, tezaurusun É™sası çoxdilli tÉ™yinedici
indeksasiya sistemi üçün baza kimi xidmÉ™t edir. Spesifik siyasi, mÉ™dÉ™ni, hüquqi
mövqelÉ™r hÉ™r bir ölkÉ™ üçün ayrı-ayrılıqda iÅŸlÉ™nib-hazırlana bilÉ™r.
Avropa Qadın Tezaurusu - məlumatlar bankında, İnternetdə, qadın
kitabxanalarında, sÉ™nÉ™d mÉ™rkÉ™zlÉ™rindÉ™ vÉ™ arxivlÉ™rdÉ™ «qadın» informasiyasının
tÉ™yin edilmÉ™si vÉ™ axtarışı üçün professional vasitÉ™dir. Hamıya mÉ™lumdur ki,
qadın problemlÉ™ri vÉ™ qadın tÉ™hsili üzrÉ™ informasiya toplanmasına iki cür
yanaÅŸmaq olar: ya bu cür informasiya ayrıca spesifik topluya daxil edilmÉ™lidir,
ya da hÉ™r hansı ümumi informasiya vÉ™ tÉ™hsil toplusu qadın mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rinÉ™ toxunan
ayrı-ayrı mövqelÉ™rlÉ™ geniÅŸlÉ™ndirilÉ™ vÉ™ zÉ™nginləşdirilÉ™ bilÉ™r. HÉ™r iki yanaÅŸma
bizim marağımızın obyektini tÉ™yin etmÉ™k vÉ™ axtarmaq üçün öz spesifik
xüsusiyyÉ™tinÉ™ malikdir. Lakin Avropa Qadın Tezaurusu belÉ™ obyektin
iÅŸlÉ™nib-hazırlanması üçün yalnız birinci yanaÅŸmadan istifadÉ™ edir. Onun
tÉ™yinedici vÉ™ axtarış sistemlÉ™ri ilk növbÉ™dÉ™ qadın təşkilatlarının mÉ™lumatlar
bazasının, onların kitabxana vÉ™ sÉ™nÉ™d mÉ™rkÉ™zlÉ™rinin yaranmasına yönÉ™ldilmiÅŸdir.
Tezaurusun olduğu halda, kitabxanaların fəaliyyətində əsas amil - qadın
nəşrlÉ™rinin xüsusi indeksasiya, yÉ™ni tÉ™yinedici sistemini yeni mÉ™zmunla
zənginləşdirən informasiya resurslarına malik olmaqdır. İnternetdə daha
effektli iÅŸlÉ™mÉ™k üçün o da vacibdir ki, É™gÉ™r istifadÉ™çi Avropa Qadın
Tezaurusunun informasiyasına əsaslanırsa, kataloq və məlumatlar bazası daha
asan təyin edilə bilər.
Yelena Qasımova, Serqey Kondratyev, Solmaz İsgəngərova. GENDERİN AKTUAL İNFORMASİYA
MÆNBÆLÆRÄ°
Bakı, «AdiloÄŸlu», 2003, 263 s.
«AzÉ™rbaycanın Açıq CÉ™miyyÉ™t» Fondunun yardımı
ilə maliyyələşdirilmiş nəşr aktual informasiya
resursunu vÉ™ gender inkiÅŸafını birləşdirÉ™n birinci təşəbbüs olmuÅŸdur. XX
əsrin ikinci
yarısında inkiÅŸaf etmiÅŸ demokratik ölkÉ™lÉ™r iki inqilabın ÅŸahidi olmuÅŸlar:
bunlardan biri
gender inqilabı, ikincisi
isÉ™ informasiya inqilabıdır. Bu inqilablardan birincisinin nÉ™tisÉ™sindÉ™ «BMT-nin QADINLARA
MÜNASÄ°BÆTDÆ AYRI-SEÇKÄ°LÄ°YÄ°N BÜTÜN FORMALARININ LÆÄžV EDÄ°LMÆSÄ° HAQQINDA
KONVENSÄ°YASI» qÉ™bul edildi. Bu Konvensiyanın É™sas müddÉ™aları sonradan PekindÉ™
keçirilmiÅŸ Ümümdünya Qadın Forumunda inkiÅŸaf etdirilmiÅŸdir. Ä°nformasiya
bazarında elektron KÄ°V-in, gender kommunikasiyası üçün dialoq üsullarının
yaranması, mÉ™lumatların ötürülmÉ™ sürÉ™tinin kÉ™skin artması, «elektron gender
birliklÉ™rinin» formalaÅŸması vÉ™ sair amillÉ™r gender mÉ™kanının dÉ™yiÅŸmÉ™sindÉ™ çox
mühüm rol oynamışdır. Adlarını çÉ™kdiyimiz vÉ™ onlarla baÄŸlı hadisÉ™lÉ™r vÉ™ faktlar
gender tarazlığının şərtlərində və imkanlarında keyfiyyət baxımından
dÉ™yiÅŸikliklÉ™rÉ™ gÉ™tirib çıxarmışdır.
Təqdim edilən topluda Azərbaycan Gender İnformasiya Mərkəzi ictimayyətin diqqətinə gender sahəsində ən
mühüm dünya informasiya resurslarını tÉ™qdim edir.
Solmaz Ä°skÉ™ndÉ™rova, Yelena Qasımova, Serqey Kondratyev. Ä°NTERNET ÅžÆBÆKÆSÄ°NDÆ GENDER
Ä°NFORMASÄ°YA RESURSLARININ AXTARIÅžI
Bakı, «TS», 2002, 68 s.
İnternet Şəbəkəsində gender problemlərinin axtarış
texnologiyasını açmaq üçün, AzÉ™rbaycan Gender Ä°nformasiya MÉ™rkÉ™zi Ä°SAR-USAÄ°D
Fondun dÉ™stÉ™yi ilÉ™ vÉ™sait hazırlayıb. Bu vÉ™sait É™sas sözlÉ™rin seçim üsulunu
istiqamətləndirir.
İskəndərova
Solmaz, Qasımova Yelena, Kondratyev Serqey. Kİberfemİnİzm (İnternet şəbəkəsində gender problemlərinin aktual informasiya
resursları)
Bakı, «TS»2002, 83 s.
Ä°nternet - dünya kompüter ÅŸÉ™bÉ™kÉ™si olub, yüz minlÉ™rlÉ™ lokal hökumÉ™t,
ictimai, korporativ, təhsil və ev şəbəkələrini birləşdirir. Bu şəbəkələr
informasiya mübadilÉ™si üsullarının vÉ™ vahid ünvan sisteminin standart
müqavilÉ™si É™sasında iÅŸlÉ™yirlÉ™r. ŞəbÉ™kÉ™nin sadÉ™ istifadÉ™ etmÉ™ xüsusiyyÉ™ti, onu
cÉ™miyyÉ™tin axtarış vÉ™ problemlÉ™rini É™ks etdirÉ™n obyektiv güzgüyÉ™ çevirir.
Ä°nternet informasiya inqilabının parlaq ifadÉ™çisidir vÉ™ eyni zamanda
ümumdünya gender bÉ™rabÉ™rliyi hÉ™rÉ™katına imkan verir. Baxmayaraq ki, nÉ™hÉ™ng
şəbəkə əmələ gəlməsinin gender nəticələri birmənalı deyil, onlar ənənəvi
institutlara və sosial proseslər mexanizmlərinə meydan oxuyurlar: yalnız informasiya
(lakin, nÉ™zÉ™rdÉ™ tutulduÄŸu kimi hökumÉ™t, siyasi liderlÉ™r, qeyri-hökumÉ™t
təşkilatları vÉ™ i.a deyil) É™sl bÉ™rabÉ™rliyi tÉ™min edir. Çünki virtual dünyada
sənin bioloji və sosial cinsin yox, hansı informasiya daşıyıcısı olmağın və
həmin informasiyaya olan tələbat vacibdir.
Ä°nternetdÉ™ - feminizm
nÉ™zÉ™riyyÉ™si vÉ™ tÉ™crübÉ™si istiqamÉ™tindÉ™ kiberfeminizm kimi
yeni cÉ™rÉ™yan É™mÉ™lÉ™ gÉ™lmiÅŸdir. Onun təşəbbüsçülÉ™ri Ä°llinoys universitetinin
sosioloji fakultesinin tÉ™lÉ™bÉ™ qızları olmuÅŸlar. Onlar öz fakultÉ™lÉ™rindÉ™ seksizm
hadisÉ™lÉ™ri tÉ™svir olunmuÅŸ qrup anonim kompüter gündÉ™liyi aparmaÄŸa baÅŸladılar.
TÉ™lÉ™bÉ™ qızlar kompüter gündÉ™liyinÉ™ feministik ideyaların yayılma strategiyası
və qadınların informasiya məkanını fəth etməsi kimi baxırdılar. Beləliklə,
virtual dünya gender konfliktlÉ™rinin É™ksetdiricisi oldu. Elektron
kommunikasiyalar sahəsində işləyən fransız qadınları tərəfindən yaradılmış
"Internenettes" (internet qızları) saytına (topluda təsvir olunub)
baxmaq kifayətdir.
BütövlükdÉ™ kiberfeminizm aÅŸağıdakıları yaratmaÄŸa can atır:
-
ictimai fikrin yaranmasında
böyük tÉ™siri olan vÉ™ ya qÉ™rar qÉ™bulunda mÉ™suliyyÉ™tli qadınlar arasında ÅŸÉ™bÉ™kÉ™
yaratmaq;
-
qadın liderliyini və qadınların
iqtisadi müstÉ™qilliyini inkiÅŸaf etdirmÉ™k;
-
qadın inkiÅŸafı üçün
dÉ™yiÅŸikliklÉ™r ideyası vÉ™ strategiyasını irÉ™li çÉ™kmÉ™k;
-
qadınların təbii və pozitiv
hüquqlarını tÉ™min etmÉ™k;
-
qadınların KİV-dən sərbəst
istifadəsini təmin etmək.
Verilən topluda həm feministlərin, həm də gender
bərabərliyi tərəfdarlarının daha parlaq və maraqlı saytları təklif edilir.
AzÉ™rbaycanda ilk dÉ™fÉ™ olaraq gender tÉ™dqiqatları tÉ™crübÉ™sindÉ™ güclü cinsin
problemlÉ™ri araÅŸdırılır. XüsusilÉ™, ABÅž qeyri-hökumÉ™t təşkilatlarının,
"Kişi qaynar xətti" koalisiyasının, "Kişi tədqiqatları",
"Gender tədqiqatları", "Atalıq resursları", "Milli
atalar şəbəkəsi"nin materialları təqdim olunmuşdur.
İskəndərova Solmaz, Qasımova
Yelena, Kondratyev Serqey. EKOFEMÄ°NÄ°ZM
(Ekologiyanın gender problemlərinin aktual informasiya resursları)
Bakı, «TS», 2002, 74 s.
Ekofeminizm vÉ™ ya ekoloji mühitin qorunması sahÉ™sindÉ™ qadınların hüquq
bərabərliyi uğrunda hərəkat iyirminci əsrin yetmişinci illərinin axırlarından
etibarÉ™n təşəkkül etmÉ™yÉ™ baÅŸlamışdır. Bu, bir tÉ™rÉ™fdÉ™n, qadınların ekoloji
hÉ™rÉ™katdakı "ÅŸüÅŸÉ™ tavanı" (üstüörtülü ayrı-seçkiliyi) dÉ™f etmÉ™k cÉ™hdi
idi, çünki gender stereotipi iyirminci É™srin bu mühüm sosial hÉ™rÉ™katında
kiÅŸilÉ™rin vÉ™ qadınların kifayÉ™t qÉ™dÉ™r müxtÉ™lif formalarda iÅŸtirak etmÉ™sinÉ™
şərait yaradırdı. Məsələn, belə bir fikir formalaşmışdı ki, kişilər
nÉ™zÉ™riyyÉ™çi-tÉ™dqiqatçılar, hüquq müdafiÉ™çilÉ™ri vÉ™ proqnozlaÅŸdırma üzrÉ™
mütÉ™xÉ™ssis rolunu, qadınlar isÉ™ uÅŸaqlarda tÉ™biÉ™tÉ™ qayğıkeÅŸ münasibÉ™t aşılamalı
olan tÉ™rbiyÉ™çi vÉ™ müÉ™llimÉ™ rolunu icra etmÉ™lidirlÉ™r.
BaÅŸlanğıcda protestin bir forması kimi mövcud olan ekofeminizm hÉ™yatın
bütün sahÉ™lÉ™rindÉ™ qadınlara üstünlük vermÉ™k problemini irÉ™li sürÉ™n
invayromental fəlsəfə və invayromental psixologiya məktəblərinin formalaşmasına
şərait yaradır, bu isə matriarxatın ekoloji tarazlığa zəmanət verən bir amil
kimi mÉ™qsÉ™dÉ™uyÄŸun olmasını iddia edÉ™n mÉ™ntiqi nÉ™ticÉ™lÉ™rÉ™ gÉ™tirib çıxarırdı.
İyirminci əsrin yetmişinci illərinin axırlarında ekofeminizm hərəkatında
bir neçÉ™ cÉ™rÉ™yan formalaÅŸmışdı:
Liberal ekofeminizm: Bu cərəyanın tərəfdarları belə hesab edirlər ki,
É™xlaq normaları vÉ™ hÉ™min normalara müvafiq olan sosial tÉ™sisatlar ekoloji sistemin
bütövlyünü vÉ™ harmoniyasını qoruyub saxlamaÄŸa imkan verÉ™n tÉ™bii bioloji
instinktlÉ™rin funksional analoqlarıdır. Müasir dünyamızda ekoloj böhran baÅŸ
vermÉ™si faktını qÉ™bul edÉ™n liberal ekofeminizmÉ™ görÉ™, cÉ™miyyÉ™t - sosial vÉ™
mÉ™dÉ™ni sÉ™viyyÉ™lÉ™rlÉ™ yanaşı, hÉ™m dÉ™ bioetik sÉ™viyyÉ™yÉ™ malik olan mürÉ™kkÉ™b bir
bioloji fenomendir. Buna görÉ™ dÉ™ liberal ekofeminizm praktikada bütün qadın
hərəkatlarını bir-birinə yaxınlaşdıran ekoloji proqramların qlobal humanist
istiqamÉ™tdÉ™ hÉ™yata keçirilmÉ™sinÉ™ tÉ™rÉ™fdar çıxır.
Sizə təqdim etdiyimz bu məcmuədəki materiallar, əsas etibarilə, liberal
ekofeminizm baxışlarına tÉ™rÉ™fdar çıxan qadın qeyri-hökumÉ™t təşkilatlarının
mövqelÉ™rini É™ks etdirir. MÉ™hz buna görÉ™ dÉ™ hÉ™min təşkilatlar dövlÉ™t
strukturları ilÉ™, elmi müÉ™ssisÉ™lÉ™r vÉ™ ictimai təşkilatlarla É™mÉ™kdaÅŸlıq etmÉ™yÉ™
həvəslə can atırlar.
Ä°nvayromental ekofeminizm: bu cÉ™rÉ™yan elmi mühitdÉ™, É™sasÉ™n bioloqlar vÉ™
sosioloqlar arasında yayılmışdır.
İnvayromental ekofeminizm cərəyanının tərəfdarlarının sosial-ekoloji
problemlÉ™rÉ™ münasibÉ™ti yalnız lokal fÉ™aliyyÉ™tlÉ™ mÉ™hdudlaşır. Ümumi nÉ™zÉ™ri vÉ™
dünyagörüÅŸü bazası mövcud problemlÉ™rÉ™ sosial-ekoloji münasibÉ™tÉ™ É™saslanan
invayromental ekofeminizm lokal vÉ™ etnik çÉ™rçivÉ™lÉ™rlÉ™ mÉ™hdudlaşır.
Ä°nvayromentalizm cÉ™rÉ™yanı praktikada yaÅŸayış mühitinin keyfiyyÉ™tini
yüksÉ™ltmÉ™k uÄŸrunda mübarizÉ™ aparan qadın qeyri-hökumÉ™t təşkilatlarının
fəaliyyətində ifadə olunur. Bu təşkilatlar əhalinin fasiləsiz ekoloji təhsilini
zÉ™ruri hesab edirlÉ™r. Onlar, É™sas etibarilÉ™, yerli büdcÉ™ tÉ™rÉ™findÉ™n
maliyyÉ™ləşdirilÉ™n proqramları hÉ™yata keçirirlÉ™r. Bu cür lokal ekoloji
proqramların hÉ™yata keçirilmÉ™sinÉ™ çox vaxt bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™r donorluq edir. SizÉ™
tÉ™qdim etdiyimiz bu mÉ™cmuÉ™dÉ™ tÉ™svir edilÉ™n saytlarda qadın qeyri-hökumÉ™t
təşkilatları vÉ™ yerli özünüidarÉ™ orqanları tÉ™rÉ™findÉ™n birgÉ™ hÉ™yata keçirilmiÅŸ
konkret proqramlar barədə məlumat verilir.
Radikal ekofeminizm: biosentrizmi özünün nÉ™zÉ™ri É™sası hesab edÉ™n bu
cərəyanın tərəfdarlarının fikrincə, təbiətin yaranmasında və onun qorunub
saxlanmasında hÉ™lledici rol oynayan qüvvÉ™ yalnız bir cinsÉ™ - mÉ™hz qadın cinsinÉ™
mÉ™xsusdur. Radikal ekofeminizmin tÉ™rÉ™fdarları bütün mövcud dÉ™yÉ™rlÉ™ri qlobal
miqyasda, açıq-aÅŸkar "qadın ÅŸovinizmi" mövqeyindÉ™n yenidÉ™n
qiymətləndirməyə, yeni, radikal "davranış obrazlarını" bərqərar
etmÉ™yÉ™ çağırırlar. Radikal feministlÉ™r öz mövqelÉ™rini É™saslandırmaq üçün
arqument kimi, ekoloji fÉ™lakÉ™tlÉ™rin qadınlar üçün törÉ™tdiyi nÉ™ticÉ™lÉ™rÉ™ istinad
edirlÉ™r. Qlobalizm siyasÉ™tinin É™n qatı É™leyhdarı kimi çıxış edÉ™n radikal
feministlÉ™rin fikrincÉ™, qlobalizm - Yer kürÉ™sinin kiÅŸi É™halisi tÉ™rÉ™findÉ™n
qadınların tÉ™bii vÉ™ pozitiv hüquqlarına qÉ™sd etmÉ™k cÉ™hdidir. Radikal feminizm ekoloji problemlÉ™rin
hÉ™llindÉ™ qadınların rolunun artırılması vÉ™ É™traf mühitin idarÉ™ edilmÉ™sindÉ™
qadınlara üstün rol verilmÉ™si uÄŸrunda mübarizÉ™ aparır.
Funksional ekofeminizm: lap yaxın vaxtlarda - ötÉ™n É™srin doxsanıncı
illÉ™rinin axırlarında yaranmış bu cÉ™rÉ™yan özündÉ™n É™vvÉ™lki cÉ™rÉ™yanlardan (hÉ™min
cÉ™rÉ™yanları yuxarıda sadalamışdıq) fÉ™rqli olaraq, É™vvÉ™lcÉ™ qeyri-hökumÉ™t
təşkilatı kimi praktiki fÉ™aliyyÉ™t göstÉ™rmiÅŸ, sonra isÉ™ hÉ™min fÉ™aliyyÉ™ti nÉ™zÉ™ri
jÉ™hÉ™tdÉ™n É™saslandırmaq üçün cinslÉ™rin canlı tÉ™biÉ™tlÉ™ ahÉ™ngdar ÅŸÉ™kildÉ™ harmonik
inkiÅŸaf etmÉ™si tezisini irÉ™li sürÉ™rÉ™k, ekologiyada ümumbəşəri vÉ™ milli
dÉ™yÉ™rlÉ™ri vÉ™ üstün amillÉ™ri dÉ™stÉ™klÉ™mÉ™k yolunu seçmiÅŸdir. Qadınların ekoloji
təşkilatlarına digÉ™r cinsin nümayÉ™ndÉ™lÉ™ri dÉ™ cÉ™lb edilirdi.
SizÉ™ tÉ™qdim etdiyimiz saytlarda bu cÉ™rÉ™yana "yaÅŸayış mühitinÉ™
kollektiv şəkildə uyğunlaşma" kimi tərif verilir. Funksional ekofeminizmin
tÉ™rÉ™fdarları sosial baxımdan mÉ™qbul sayılan davranış nümunÉ™lÉ™rini É™saslandırmaÄŸa
çalışır vÉ™ bu cür nümunÉ™lÉ™r qisminÉ™ aÅŸağıdakıları aid edirlÉ™r: qadınların vÉ™
kişilərin ekoloji deqradasiyaya məruz qalmalarının təsirin azaldılması və bu
yolla hər iki cinsin reproduktivliyinin qorunub saxlanması; ekoloji cəhətdən
təmiz və məqsədəuyğun qidalanma; tərbiyənin qlobal humanist istiqaməti.
Yelena Qasımova, Serqey Kondratyev, Solmaz Ä°sgÉ™ngÉ™rova. GENDER AZÆRBAYCANIN DÖVRÄ° MÆTBUATINDA. Annotasiyalı Biblioqrafik
göstÉ™rici 2000-2002
ISBN 9952-8021-1-0
Bakı, 2003, «Yeni nÉ™sil», 680 s.
AzÉ™rbaycan Gender Ä°nformasiya MÉ™rkÉ™zi Açıq CÉ™miyyÉ™t-AzÉ™rbaycan
fondunun kömÉ™yilÉ™ Qadın ŞəbÉ™kÉ™ Proqramı (WNP) çÉ™rçivÉ™sindÉ™ postotolitar mÉ™kanda
dövri mÉ™tbuatın ilk gender biblioqrafik göstÉ™ricisini sizÉ™ tÉ™qdim edir. Nəşrin
müÉ™lliflÉ™ri ilk baxışda bir-biri ilÉ™ çox É™laqÉ™li olmayan üç sÉ™bÉ™bi É™sas
götürmüÅŸlÉ™r.
Birincisi: «yenidÉ™nqurma» vÉ™ sonrakı transformasiya illÉ™rindÉ™ baÅŸqa yeni
müstÉ™qil dövlÉ™tlÉ™rdÉ™ olduÄŸu kimi, bizim respublikada da biblioqrafik
araÅŸdırmalara maraq, bununla baÄŸlı özünÉ™mÉ™xsus zövq itirilmiÅŸdir vÉ™ nÉ™ticÉ™ kimi
- biblioqrafik nəşirlÉ™rdÉ™ böhram vÉ™ziyyÉ™ti yaranmışdır. 80-ci illÉ™rin ikinci
yarısından AzÉ™rbaycan Kitab palatası tÉ™rÉ™findÉ™n hÉ™r il çap edilÉ™n qÉ™zet vÉ™
jurnal mÉ™qÉ™lÉ™lÉ™rinin salnamÉ™si öz nəşrini dayandırmışdır. ElÉ™ bunun nÉ™ticÉ™sidir
ki, hazırda hər hansı problemlərə dair biblioqrafik nəşrlər, sadəcə olaraq
yoxdur, hÉ™rçÉ™nd mÉ™hz biblioqrafik tÉ™svirlÉ™r ucsuz-bucaqsız informasiya alÉ™mindÉ™
nÉ™inki sÉ™mtləşmÉ™yÉ™ kömÉ™klik edir, hÉ™m dÉ™ müasir hÉ™yatın É™n incÉ™ mÉ™qamlarını
fiksÉ™ edir.
Ä°kincisi: müxtÉ™lif sÉ™viyyÉ™li
informasiya-kommunikasiya É™laqÉ™lÉ™rinin ÅŸÉ™xsiyyÉ™tlÉ™rarası ünsiyyÉ™t, qrup halında
vÉ™ ya kütlÉ™vi kommunikasiya prosesindÉ™ hÉ™yata keçirilmÉ™sindÉ™n asılı olaraq
müÉ™yyÉ™n xüsusiyyÉ™tlÉ™rÉ™ malikdir. Bu proseslÉ™rin hÉ™r birindÉ™ fÉ™aliyyÉ™t göstÉ™rÉ™n
subyektlÉ™r öz mövqelÉ™rini mÉ™xsusi ÅŸÉ™kildÉ™ formalaÅŸdırır vÉ™ üzÉ™ çıxarır,
informasiya mübadilÉ™si kanallarını vÉ™ müvafiq strukturları təşkil edir,
cəmiyyətin gender həssaslığını artıran və ya əksinə, azaldan amillər
yaradırlar. Gender balansının bÉ™rqÉ™rar olması üçün kütlÉ™vi
informasiya-kommunikasiya prosesləri birinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir ki,
bunların da É™n çox tÉ™lÉ™bat olan vÉ™ É™n bariz növü mÉ™tbuatdır.
ÖlkÉ™mizdÉ™ informasiya bazarının formalaÅŸması üçün ciddi tÉ™dbirlÉ™r
görülür. Bu bazarın subyektlÉ™rinin hÉ™r biri öz maraqlarını tÉ™min etmÉ™k
mÉ™qsÉ™dinÉ™ tabe olan mÉ™xsusi strategiyalar hÉ™yata keçirir. MÉ™lumatlandırma vÉ™
kommunikasiyanın tÉ™nzimlÉ™nmÉ™si üçün istifadÉ™ edilÉ™n müxtÉ™lif priyom vÉ™
üsulların hamısını informasiya mÉ™kanında fÉ™aliyyÉ™tin iki tipinÉ™ aid etmÉ™k olar:
sÉ™fÉ™rbÉ™redici priyom vÉ™ üsullar subyektin öz dünyagörüÅŸünü tÉ™bliÄŸ etmÉ™yÉ™
É™saslanır; marketinq tipli priyom vÉ™ üsullar isÉ™ konkret tÉ™lÉ™bat vÉ™
ehtiyacların tÉ™min edilmÉ™sinÉ™ yönÉ™lmiÅŸdir.
Bu nəşrin yaranmasının üçüncü sÉ™bÉ™bi mÉ™hz bundan ibarÉ™tdir: biz
qadınların imkanlarının É™hatÉ™ dairÉ™sini geniÅŸlÉ™ndirmÉ™k, cÉ™miyyÉ™timiz üçün çox
zÉ™ruri olan gender hÉ™ssaslığı tÉ™rbiyÉ™ etmÉ™k yolu ilÉ™ qadın hüquqlarına
münasibÉ™tdÉ™ konstruktiv ictimai rÉ™y formalaÅŸdırmaq mÉ™qsÉ™dini qarşıya qoymuÅŸuq.
ÆnÉ™nÉ™vi vÉ™ virtual KÄ°V qadına mÉ™xsusi maraq göstÉ™rmir (nÉ™ticÉ™ etibari ilÉ™ qÉ™zÉ™t
materiallarının ümumi zÉ™minindÉ™ qadınlar haqda mÉ™qÉ™lÉ™lÉ™rin mÉ™zmununun faizinÉ™
əsaslanır), cəmiyyətdə qadının rolu məsələsinə patriarxal baxışları
möhkÉ™mlÉ™tmÉ™kdÉ™ davam edir, qadınları siyasÉ™tdÉ™n vÉ™ iqtisadiyyatdan uzaqlaÅŸdırmaÄŸa
çalışır. Lakin yeni baÅŸlanmış XXI É™sr vÉ™ bütövlükdÉ™ üçüncü minillik hÉ™yatın
bütün sahÉ™lÉ™rindÉ™ «qadın keyfiyyÉ™tlÉ™rinin» cÉ™lb olunmasını get-gedÉ™ daha çox
tələb edəcəkdir.
İnformasiya-axtarış, biblioqrafik və analitik tədqiqat işləri sahəsində bir
illik tÉ™crübÉ™mizÉ™ É™sasÉ™n yÉ™qin etmiÅŸik ki, qarşılıqlı informasiya tÉ™sirinin
üsulları informasiya mÉ™kanındakı subyektlÉ™rin bir-birinÉ™ tamamilÉ™ zidd olan
davranış formalarını xarakterizə edir. Belə ki, informasiya təşviqatı və
informasiya tÉ™bliÄŸatı ciddi sosiallaÅŸma üsulları olub, insanlara seçim imkanı
tÉ™klif etmÉ™dÉ™n onların fikirlÉ™rindÉ™, inamlarında vÉ™ davranışında zorla müÉ™yyÉ™n
dÉ™yiÅŸikliklÉ™r edilmÉ™sini nÉ™zÉ™rdÉ™ tutur. BÉ™zÉ™n insanların ÅŸüuruna yiyÉ™lÉ™nmÉ™k
uÄŸrunda sÉ™rbÉ™st rÉ™qabÉ™tin hüdudları qeyri-müÉ™yyÉ™n olur, ideyaların kömÉ™yilÉ™
ÅŸüurları fÉ™th etmÉ™yin üsulları É™vvÉ™lcÉ™dÉ™n proqramlaÅŸdırılmış qiymÉ™tlÉ™rin vÉ™
münasibÉ™tlÉ™rin insana zorla qÉ™bul etdirilmÉ™si, onun ÅŸüuruna psixoloji tÉ™zyiq
göstÉ™rilmÉ™si, insanın müÉ™yyÉ™n mÉ™qsÉ™d vÉ™ dÉ™yÉ™rlÉ™ri mÉ™nimsÉ™mÉ™si üsullarından fÉ™rqlÉ™nir.
Ä°ctimai fikrin formalaÅŸdırılmasının bu üsullarının
əksinə olaraq marketinq strategiyaları, informasiya ilə bağlı tələb və təklif
münasibÉ™tlÉ™rinÉ™ müvafiq qaydada formalaşır vÉ™ subyekt üçün zÉ™ruri olan
informasiyanı lazımi vaxtda və lazımi yerdə onun sərəncamına verməyə xidmət
edir. MÉ™lumatlandırmanın bu cür strategiyaları insanın ÅŸüuruna nÉ™zarÉ™t etmÉ™yÉ™
deyil, onu inandırmaÄŸa yönÉ™lmiÅŸdir. Bu strategiyalar davranış modelini direktiv
ÅŸÉ™kildÉ™ tÉ™lÉ™b etmÉ™kdÉ™n daha çox insanları maariflÉ™ndirir. Biz mÉ™lumatlandırma
və gender sahəsində geniş əhatəli maarifləndirmə funksiyalarını yerinə
yetirÉ™rkÉ™n, respublika mÉ™tbuatının bütün diapozonunu tÉ™svir etmÉ™yÉ™ çalışmışıq.
Azərbaycan Prezidenti İ.Əliyevin təşəbbüsü ilə 2006-cı il fevralın 6-da Ailə, Qadın və Uşaq problemləri üzrə Dövlət Komitəsi yaradılmışdır. Dövlət Komitəsinin sədri Bakı Dövlət Universitetinin professoru, siyasət elmləri doktoru Hicran Hüseynovadır.