• MÉ™rkÉ™z haqqında +
  • Özümüz haqda
  • Ä°llÄ°k hesabatlar
  • MÉ™rkÉ™zin tÉ™dbirlÉ™ri
  • Partnyörlarımız
  • Filiallarımız
  • LayihÉ™lÉ™r
  • BizdÉ™n yazırlar
• YeniliklÉ™r +
  • Qender alÉ™mindÉ™
  • Qender AzÉ™rbaycanda
  • Bizim partnerlar MÉ™rkÉ™zi Asiyadan bildirirlÉ™r
  • Konfrans xÉ™bÉ™rlÉ™ri
  • QHT-nın tÉ™dbirlÉ™ri
  • Qender nəşrlÉ™rinin yeniliklÉ™ri
  • TÉ™hlil
• Virtual muzey +
  • AzÉ™rbaycanda qadın fÉ™allığının É™nÉ™nÉ™lÉ™ri
  • Anaların fÉ™ryÉ™dı
• Tezaurus
• Fondreyzinq +
  • AzÉ™rbaycan
  • Xarici fondlar
• Bizim kitabxana +
  • Kitablar
  • MÉ™rkÉ™zin nəşriyyatı
  • PresklipinqlÉ™r
  • Kserokopiya olunmuÅŸ nəşrlÉ™r
• TÉ™dqiqatlar +
  • MÉ™rkÉ™zin tÉ™dqiqatları
  • Qender tÉ™dqiqatları
  • Qender büdcÉ™si
  • Gender vÉ™ bÉ™lÉ™diyyÉ™
• Ä°nformasiya burahışları
• Qadın hüqüqları üzrÉ™ sÉ™nÉ™dlÉ™r +
  • Milli sÉ™nÉ™dlÉ™r
  • Beynalxalq sÉ™nÉ™dlÉ™r
• Qender direktoriyası +
  • AzÉ™rbaycanın qadın QHT-lÉ™ri
  • Qender layihÉ™lÉ™ri yerinÉ™ yetirÉ™n QHT-lÉ™r
  • GENDER PROBLEMATÄ°KASI ÃœZRƏ EKSPERTLƏR
  • Gender mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rilÉ™ baÄŸlı mÉ™sul ÅŸÉ™xslÉ™r haqqında dövlÉ™t qurumlarından alınan mÉ™lumat
  • AZƏRBAYCANDA GENDER BƏRABƏRLÄ°YÄ° ÜÇÜN Ä°NSTÄ°TUSÄ°ONAL MEXANÄ°ZMLƏR
  • AZƏRBAYCANIN QADIN QHT-LƏRÄ°NÄ°N BEYNƏLXALQ ŞƏBƏKƏLƏRDƏ Ä°ÅžTIRAKI
  • AZƏRBAYCANIN QADIN QHT-LƏRÄ°NÄ°N MÄ°LLÄ° KOALÄ°SÄ°YALARDA Ä°ÅžTÄ°RAKI
  • KÄ°V-LƏRDƏ QADIN HÃœQUQLARI VƏ GENDER PROBLEMLƏRÄ°
  • QADINLAR SÄ°YASÄ° PARTÄ°YALARDA
  • BEYNƏLXALQ STRUKTURLAR AZƏRBAYCANDA
  • QAYNAR XƏTT
  • PROFÄ°LLÄ° QHT-LƏR
• Qadın QHT-nın sÉ™hifÉ™lÉ™ri +
  • "AzÉ™rbaycan Neftçi Qadınlar" CÉ™miyyÉ™ti
  • Gürcüstanın AzÉ™rbaycanı Qadınlar Birliyi
  • “TÉ™miz Dünya” Ä°ctimai Birliyi
• Milli mexanizm +
  • FÉ™rmanlar
  • Milli FÉ™allyyÉ™tlÉ™r Planı
  • AilÉ™, Qadın VÉ™ UÅŸaq ProblemlÉ™ri ÃœzrÉ™ DövlÉ™t KomitÉ™si
  • AzÉ™rbaycan Qadınlarının Ä°ÅŸi ÃœzrÉ™ DövlÉ™t KomitÉ™si
  • Hesabatlar
• SülhmÉ™ramlıq +
  • Koalisiya - 1325
  • QarabaÄŸ münaqiÅŸÉ™si: hÉ™lli yolları
  • Dünya mÉ™dÉ™niyyÉ™ti
• Lider-qadınlar +
  • Qadınlar incÉ™sÉ™nÉ™t vÉ™ mÉ™dÉ™niyyÉ™tdÉ™
  • QHT-lÉ™rin lider-qadınları
  • Qadınlar elmdÉ™
  • Döyüşçü-qadınlar
  • Qadınlar vÉ™ idman
  • Qadınlar dövlÉ™t orqanlarında
• Gender statistikası +
  • 2007
  • 2008
• Qender vÉ™ siyasÉ™t +
  • AzÉ™rbaycanın qadın siyasÉ™tçilÉ™ri
  • AzÉ™rbaycan Respublikasının insan hüquqları üzrÉ™ müvÉ™kkili (ombudsman)
  • AzÉ™rbaycan vÉ™ Gürcüstanda yerli özünüidarÉ™nin qender problemlÉ™ri
• Qender vÉ™ tÉ™hsil +
  • Gender tÉ™zÉ™ baÅŸlayanlar üçün
  • Gender professionarlar üçün
• Qadınlar vÉ™ bÉ™lÉ™diyyÉ™lÉ™r +
  • QBÄ°U
  • HESABAT
  • “QADINLAR BƏLƏDÄ°YYƏLƏRÄ°N Ä°NKIÅžAFI UÄžRUNDA” KONFRANSI
  • BeynÉ™lxalq Qadın Konqresi
  • Gürcüstanın Kutaisi ÅŸÉ™hÉ™rindÉ™ keçirilÉ™n Konfransdan mÉ™lumat
• Qender vÉ™ iqtisadiyyat +
  • AzÉ™rabaycan sahibkar qadınlarının mÉ™hsulları
  • Ä°ÅŸgüzar qadının tezaurusu
  • Sahibkar qadınlar
  • GENDER VƏ ÃœTT
  • Yeni baÅŸlayan qadın sahibkarların direktoriyası
  • Ä°rÉ™li çəkilmiÅŸ qadın sahibkarların direktoriyası
  • AzÉ™rbaycanda qadın sahibkarlar liderlÉ™rinin portretlÉ™ri vÉ™ tÉ™rcümeyi-halları
  • AZƏRBAYCANDA AÄ°LƏ VƏ ƏMƏK MÃœNASÄ°BƏTLƏRÄ°
  • AÄ°LƏ VƏZÄ°FƏLƏRÄ° NƏDÄ°R?
• Qadınlar zorakılığa qarşı +
  • Stop violence against woman
  • VerilÉ™nlÉ™r bazası: AzÉ™rbaycanda Qadınlara qarşı Zorakılıq É™leyhinÉ™ (SC)
• Gender vÉ™ din +
  • XÉ™bÉ™rlÉ™r
  • MÉ™qalÉ™lÉ™r
• Qender vÉ™ Ä°KT +
  • Ä°nformasiya cÉ™miyyÉ™tindÉ™ gender bÉ™rabÉ™rliyi
• Alternativ hesabat vÉ™ monitoring
• Ä°nformasiya resursları +
  • Qender
  • Qadınlar vÉ™ tÉ™hsil
  • Qadınlar vÉ™ saÄŸlamlıq
  • Qadınlar vÉ™ ekologiya
  • Qadınlar vÉ™ mÉ™dÉ™niyyÉ™t
  • Qadınlar vÉ™ KÄ°V
  • Qadınlar vÉ™ Ä°qtisadiyyat
  • Qadınlar vÉ™ hüquq
  • Qadınlar vÉ™ zorakılıq
  • Qadınlar sülh, tÉ™hlükÉ™sizlik uÄŸrunda, hÉ™rbi münaqÄ°sÉ™lÉ™r É™leyhinÉ™
  • Qender vÉ™ traffik
• Gender büdcÉ™si
• BizimlÉ™ É™laqÉ™

BİZİM LAYİHƏLƏR

TARİXİ TƏKAMÜLƏ GENDER ASPEKTİNDƏN BAXIŞ

Postklassik elmi tÉ™fÉ™kkürün yeni istiqamÉ™tlÉ™rindÉ™n olan gender sahÉ™si nÉ™zÉ™ri olaraq cinslÉ™rin sosial differensiasiyasını onların tÉ™bii cinsi differensiasiyası ilÉ™ deyil, cÉ™miyyÉ™tin É™nÉ™nÉ™vi sosial-mÉ™dÉ™ni inkiÅŸaf tarixindÉ™ formalaÅŸan mÉ™dÉ™ni dÉ™yÉ™rlÉ™ri ilÉ™ É™laqÉ™lÉ™ndirir vÉ™ onlara É™vvÉ™lki patriarxal baxışlardan fÉ™rqli olaraq yeni «qadın gözüylÉ™» baxış tÉ™lÉ™b edir. Bu, bəşəriyyÉ™tin tarixi inkiÅŸaf prosesindÉ™ olan mÉ™dÉ™niyyÉ™t vÉ™ sivilizasiyaların, dinlÉ™rlÉ™ vÉ™ sosial elmlÉ™rin yenidÉ™n ciddi tÉ™dqiq olunması problemini qarşıya qoyur.

CinslÉ™rin ilk sosial differensiasiyasının nÉ™ zaman baÅŸ verdiyini bilmÉ™k üçün ilk sosial birliklÉ™rin maddi mÉ™dÉ™niyyÉ™t nümunÉ™lÉ™rini vÉ™ É™satirlÉ™rini araÅŸdırmaq lazımdır. Gender tÉ™dqiqatçıları cinslÉ™rin ilk sosial differensiasiyasını É™sasÉ™n qadın hüquqları açıq-aydın ÅŸÉ™kildÉ™ pozulduÄŸu ilk patriarxal quldarlıq dövlÉ™tlÉ™rinin yaranması ilÉ™ baÄŸlayırlar. Çünki, on­lara görÉ™, dövlÉ™tin yaranmasına qÉ™dÉ™r olan vÉ™ çox vaxt matriarxat adı ilÉ™ tanınan ibtidai icma dövründÉ™ bu kimi hallara tÉ™sadüf olunmur. Buna görÉ™ dÉ™ É™nÉ™nÉ™vi patriarxal hakimiyyÉ™t vÉ™ bu hakimiyyÉ™t üzÉ™rindÉ™ formalaÅŸan dövlÉ™t institutları gender problemlÉ™rinin yaranmasının ilk sÉ™bÉ™bi kimi götürülür.

CÉ™miyyÉ™tin sosial, tÉ™biÉ™tin isÉ™ fiziki qanunlarına tabe olan insan sosio-bioloji varlıq kimi özünü cÉ™miyyÉ™tdÉ™, cÉ™miyyÉ™ti tÉ™biÉ™tdÉ™, tÉ™biÉ™tin mahiyyÉ™tini isÉ™ özündÉ™ dÉ™rk edÉ™rÉ™k hÉ™qiqÉ™tin bir olduÄŸuna inanır. Lakin insanın hÉ™qiqÉ™t barÉ™dÉ™ düÅŸüncÉ™lÉ™ri, onun tarixi tÉ™kamül prosesindÉ™ É™hatÉ™ olunduÄŸu mÉ™kan vÉ™ mÉ™dÉ™ni É™nÉ™nÉ™lÉ™rlÉ™ sıx baÄŸlıdır. Buna görÉ™ dÉ™ biz mÉ™dÉ™niyyÉ™tlÉ™rin gender tÉ™hlilini aparanda, onun tarixi vÉ™ coÄŸrafi ÅŸÉ™rtlÉ™rini, xüsusilÉ™ bu faktorların tÉ™siri altında qalan cinslÉ™rin bio-psixoloji xüsusiyyÉ™tlÉ™rini nÉ™zÉ™rÉ™ almalıyıq.

Neolit dövründÉ™n bürünc dövrünÉ™ qÉ™dÉ™r davam edÉ™n patriarxata tam keçid sivilizasiyanın baÅŸlanğıcı hesab olunan ilk ÅŸÉ™hÉ™r dövlÉ™tlÉ™rinin vÉ™ onların daxili strukturunda yeni sosial-siyasi, iqtisadi vÉ™ mÉ™dÉ™ni institut modellÉ™rinin yaranmasıyla baÅŸ verir. Burada ortaya çıxan ilk sosial-siyasi modellÉ™r É™nÉ™nÉ™vi yolla orta É™sr dövlÉ™tlÉ™rinin sosial-siyasi strukturunu müÉ™yyÉ™nləşdirmiÅŸdir. Lakin ilk ÅŸÉ™hÉ™r dövlÉ™tlÉ™rindÉ™ meydana çıxan bu institutların ilkin elementlÉ™ri daha qÉ™dim dövrlÉ™rdÉ™ mövcud olmuÅŸdur. Buna görÉ™ biz ilk patriarxal dövlÉ™tlÉ™rin sosial-siyasi, iqtisadi vÉ™ mÉ™dÉ™ni hÉ™yatını gender aspektindÉ™n araÅŸdırmalıyıq. Artıq ilkin sosial birliklÉ™r varsa, orada gender problemlÉ™ri dÉ™ olmalıdır vÉ™ bu birliklÉ™rdÉ™ formalaÅŸan ilkin dÉ™yÉ™rlÉ™r sonralar ortaya çıxan sosial-mÉ™dÉ™ni sistemlÉ™rdÉ™ mövcud olmuÅŸdur. Bunun üçün genderin tarixi mÉ™rhÉ™lÉ™lÉ™rinÉ™ nÉ™zÉ™r yetirÉ™k:

Paleolit dövrünün É™n böyük kəşfi aÄŸacın sürtünmÉ™sindÉ™n alınan oddur. Odun kəşfi isinmÉ™k, işıqlanmaq vÉ™ qorunmaq ehtiyacından yarandı. Əsas enerji resursu isÉ™ É™zÉ™b idi. Ä°nsan É™ldÉ™ etdiyi biliklÉ™ri ilk protodil ilÉ™ (sonralar ilk dil müxtÉ™lif dillÉ™rÉ™, dialektlÉ™rÉ™ parçalanmış vÉ™ xalqın bir-birindÉ™n ayrılıb etnoslara bölünmÉ™sinÉ™ sÉ™bÉ™b olmuÅŸdur) vÉ™ ya simvollarla gÉ™lÉ™cÉ™k nÉ™sillÉ™rÉ™ çatdırmaq ehtiyacı duyurdu. Ana liderÉ™ baÄŸlı olan böyük ailÉ™ qısa ömürlü nÉ™sillÉ™rarası (sonralar ömür müddÉ™ti uzanır) É™nÉ™nÉ™ni davam etdirÉ™n É™n stabil sosial birlik kimi mÉ™dÉ™ni É™nÉ™nÉ™lÉ™rin daşıyıcısı oldu. О dövrün insanı odla rÉ™ftar etmÉ™yi, ov ovlamaÄŸa, sığınacaq qurmalı, bitkilÉ™rin faydalı olanlarını müÉ™yyÉ™nləşdirmÉ™li, yemÉ™k hazırlamalı, É™mÉ™k alÉ™tlÉ™rinin  hazırlanma texnologiyalarını bilmÉ™li idi. Fizioloji tÉ™biÉ™tdÉ™n irÉ™li gÉ™lÉ™n É™mÉ™k bölgüsü artıq mövcud idi. Qadın kiÅŸi arasında monoqam ailÉ™ münasibÉ™tlÉ™ri (bu patriarxiya dövründÉ™ olur) olmadığına görÉ™ hÉ™mkarlıq münasibÉ™tlÉ™ri var idi. Qadın bu icmanın É™nÉ™nÉ™vi baÅŸçısı olduÄŸuna görÉ™ nÉ™sil ÅŸÉ™cÉ™rəşi onun üzÉ™rindÉ™ qurulurdu vÉ™ bu insanın ilk dÉ™fÉ™ aÄŸacdan yaranmasını irÉ™li sürÉ™n genetik aÄŸac kultunun formalaÅŸmasına ÅŸÉ™rait yaradırdı (Haoma, soma).

Qadın bütlÉ™ri odun yanında yerləşdirilirdi. Azığ maÄŸarasında örtüyÉ™ bürünÉ™n qadın heykÉ™linin (1,8 metr) yanında çoxlu bÉ™zÉ™k əşyaları vardır. Bu dövrün dÉ™fn mÉ™rasimlÉ™rindÉ™ ölülÉ™ri bükülmüÅŸ vÉ™ziyyÉ™tdÉ™ torpaÄŸa basdırır vÉ™ üstünÉ™ mi­neral boya sÉ™pir vÉ™ qÉ™birlÉ™rini mÉ™iÅŸÉ™t əşyaları, incÉ™sÉ™nÉ™t nümunÉ™lÉ™ri, É™məк alÉ™tlÉ™riylÉ™ doldururdular. Azıxda xüsusi ibadÉ™t zalının olması, od mÉ™rasimlÉ™ri, totemizm elementlÉ™ri (ayı kultu vÉ™ ayı kÉ™llÉ™si üzÉ™rindÉ™ olan 7 naxış) onların qÉ™dim dini inanca sahib olduqlarını göstÉ™rirdi. Od, yemÉ™k piÅŸirməк, yaÅŸayış yerini (ocaq) isitmÉ™k, ocağı heyvanlardan qorumaq, insan nÉ™slini tÉ™hlükÉ™dÉ™n qoruyaraq davamını tÉ™min edÉ™n (ocağın sönmÉ™sin), totemlÉ™rin ruhlarıyla ünsiyyÉ™tÉ™ girÉ™n ÅŸaman qadınların magiyası É™sasında dayanan, qÉ™bilÉ™ni ÅŸÉ™r ruhlardan qoruyan, xÉ™stÉ™lÉ™ri qorxudan, aÄŸrıdan, qanaxmadan müalicÉ™ edÉ™n (kül tökmÉ™k, çildaÄŸ), tÉ™dricÉ™n günəşə sitayiÅŸÉ™ gÉ™tirmÉ™klÉ™ baÄŸlıdır. Qadınlar bitkilÉ™r alÉ™mini öyrÉ™nÉ™n vÉ™ onları müalicÉ™ mÉ™qsÉ™di ilÉ™ istifadÉ™ etmiÅŸlÉ™r. 

Paleolit dövrünün ilk çaÄŸlarını É™ks etdirÉ™n materiallar sübüt edir ki, artıq hÉ™min dövrlÉ™rdÉ™ kiÅŸi özünü qadından, qadın isÉ™ özünü kiÅŸidÉ™n fÉ™rqlÉ™ndirmiÅŸdir. Bu fÉ™rq özünü ilk dÉ™fÉ™ könüllü É™məк bölgüsündÉ™ göstÉ™rir. YÉ™ni qadın öz cinsi varlığına yÉ™ni tÉ™biÉ™tinÉ™ müvafiq olaraq yaÅŸayış mÉ™skÉ™ninÉ™, orada odun qorunub saxlanılmasına, xörÉ™yin hazırlanmasına, uÅŸaqların tÉ™rbiyÉ™sinÉ™ mÉ™suliyyÉ™t daşıyırdısa, kiÅŸi isÉ™ öz cinsi varlığına görÉ™ iri heyvanlarm ovlanmasına, É™məк alÉ™tlÉ™rinin hazırlanmasına, yaÅŸayış yerlÉ™rinin tÉ™min olunmasına mÉ™suliyyÉ™t daşıyırdı. Sosial nizamın ilkin formasını É™ks etdirÉ™n bu mÉ™suliyyÉ™t vÉ™ vÉ™zifÉ™lÉ™r haradan irÉ™li gÉ™lirdi?

Cinsi differensiasiya tÉ™biÉ™t qanunları ilÉ™ müÉ™yyÉ™nləşən bioloji, sosial differensiasiya isÉ™ cÉ™miyyÉ™t qanunları ilÉ™ müÉ™yyÉ™nləşən tarixi bir hadisÉ™dir. Ä°nsan, tÉ™biÉ™t vÉ™ cÉ™miyyÉ™t qanunlarının vÉ™hdÉ™tini təşkil edÉ™n fizio-psixoloji bir varlıq kimi zamanın iki ölçüsündÉ™ iÅŸtirak edir. O, özünü cinsi varlıq kimi É™dalÉ™tli bioritmlÉ™rdÉ™, sosial varlıq kimi dinamik tarixi proseslÉ™rdÉ™ dÉ™rk edir. Onun cinsi varlığı ilÉ™ sosial varlığı arasında yaranan böyük zaman mÉ™safÉ™si psixoloji ziddiyyÉ™tin kÉ™skinləşmÉ™sinÉ™ sÉ™bÉ™b olur.

Mezolit dövründÉ™ (е.É™. X-VIII rain.) baÅŸ verÉ™n iqlim dÉ™yiÅŸiklÉ™ri É™traf mühitin flora vÉ™ faunasında dÉ™yiÅŸiklÉ™r yaratdı. Ä°ri heyvanları ovlamaqla məşğul olan kiÅŸi öz É™nÉ™nÉ™vi É™mÉ™yindÉ™n vÉ™ tÉ™biÉ™tÉ™ asılılıqdan É™l çÉ™kmÉ™li oldu. YÉ™ni yaradıcı istehsal fÉ™alliyyÉ™ti ilÉ™ məşğul olmayan insan tÉ™biÉ™tdÉ™n hÉ™r ÅŸeyi fiziki gücünün hesabına hazır ÅŸÉ™kildÉ™ alırdı. Bu isÉ™ onun tÉ™biÉ™tdÉ™n asılı vÉ™ziyyÉ™tdÉ™ qalmasına ÅŸÉ™rait yaradırdı. Lakin mezolit dövründÉ™n baÅŸlayaraq É™kinçilik (taxılın yetiÅŸdirilmÉ™si), maldarlıq (bÉ™zi ev heyvanlarının É™hÉ™lləşdirilmÉ™si vÉ™ mÉ™hsul, dÉ™rilÉ™rindÉ™n istifadÉ™ olunması - it, keçi, qoyun, inÉ™k vÉ™..s) vÉ™ sÉ™nÉ™tkarlıq (saxsı qabların hazırlanması) iÅŸinin ilkin formalarını yaratdı, ox vÉ™ kaman kəşf olundu (Qobustan tÉ™svirlÉ™rindÉ™ kiÅŸilÉ™rlÉ™ çiynindÉ™n kaman asan qadınlar vardır) yÉ™ni insan tÉ™biÉ™tÉ™ yaradıcı yanaÅŸdı vÉ™ onu istehsal etmÉ™klÉ™ tÉ™biÉ™tÉ™ asılılıqdan tÉ™dricÉ™n uzaqlaşırdı. Ana rÉ™mzi olan tÉ™biÉ™tdÉ™n uzaqlaÅŸan kiÅŸi, hÉ™m dÉ™ icmanın ana hakimiyyÉ™tindÉ™n tÉ™dricÉ™n uzaqlaşırdı. Bu dövrlÉ™rdÉ™ avroasiya tayfaları Åžimali Afrika vÉ™ Yaxış ŞərqÉ™ miqrasiyalar etdilÉ™r.

Neolit dövründÉ™n baÅŸlayaraq sivilizasiyanın ilk rüÅŸeymlÉ™ri ortaya çıxmaÄŸa baÅŸladı. Əkinçilik, maldarlıq vÉ™ sÉ™nÉ™tkarlıq iÅŸinin ilkin formalarını yaradan insan onları inkiÅŸaf etdirməк üçün É™məк alÉ™tlÉ™rini tÉ™kmilləşdirirdi vÉ™ belÉ™liklÉ™ dÉ™ bu sahÉ™lÉ™r inkiÅŸaf edir vÉ™ yeni É™məк bölgüsü formalaşırdı.

Əməк alÉ™tlÉ™rinin tÉ™kmiləşdirilmÉ™si ehtiyacı sÉ™nÉ™tkarlığın formalaÅŸmasına, sÉ™nÉ™tkarlığın formalaÅŸması  memarlığın yaranmasına, memarlığın inkiÅŸafı isÉ™ ilk neolit dövrünün ÅŸÉ™hÉ™rlÉ™rinin ortaya çıxmasına    ÅŸÉ™rait   yaratdı. Neolit dövründÉ™ tÉ™bii coÄŸrafı ÅŸÉ™raitÉ™ uyÄŸun üç böyük irq (M.M. Gerasimova görÉ™ - neqroid, avropeid, monqoloid) vÉ™ onların gibridlÉ™ri meydana çıxdı. Ä°lk ÅŸÉ™hÉ™rlÉ™r çayların É™trafında formalaşırdı ki, bu da qadınla É™laqÉ™li olan su ünsürü idi.

Ä°lk ÅŸÉ™hÉ™rlÉ™rin meydana çıxması sivilizasiya tarixinin baÅŸlanğıcı oldu. Öz uÅŸaqlarını qoruyan ana, bakirÉ™ qız vÉ™ ya É™xlaqsıq qadın kimi bu ÅŸÉ™hÉ™rlÉ™r qadın baÅŸlanğıcı ilÉ™ É™laqÉ™dar olmuÅŸlar (YerusÉ™lim, Babil, Urvara). Bir necÉ™ ÅŸÉ™hÉ™ri tÉ™msil edÉ™n lokal sivilizasiyalar sonralar dövlÉ™tin yaranmasına sÉ™bÉ™b olan bir faktorla sÉ™ciyyÉ™lÉ™ndi - yÉ™ni kahinlÉ™r tÉ™bÉ™qÉ™sindÉ™n ayrılan yeni hökmdarlar tÉ™bÉ™qÉ™si formalaÅŸdı. Hökmdarların rÉ™hbÉ™rlik etdiklÉ™ri É™razidÉ™ öz siyasi hakimiyyÉ™tini hÉ™m daxildÉ™n, hÉ™m dÉ™ xaricdÉ™n qorumaq zÉ™rurÉ™ti döyüÅŸçülÉ™r tÉ™bÉ™qÉ™sini formalaÅŸdırdı vÉ™ döyüÅŸçülÉ™rin hÉ™rbi qüdrÉ™tini artırmaq yÉ™ni möhkÉ™m silahla silahlanmaq zÉ™rurÉ™ti metalın kəşf olunmasına ÅŸÉ™rait yaratdı. Çünki, artıq neolit dövründÉ™ sÉ™nÉ™tkarlar zümrÉ™si bÉ™zi mÉ™dÉ™nlÉ™ri kəşf etmiÅŸ vÉ™ ondan istifadÉ™ etmÉ™yi öyrÉ™nmiÅŸlÉ™r. Bu isÉ™ hÉ™min dövrlÉ™rdÉ™ artıq ilkin elmi biliklÉ™rin formalaÅŸdığını göstÉ™rir. Metalın kəşfi istehsalın sürÉ™tlÉ™nmÉ™sinÉ™, É™lavÉ™ mÉ™hsulun ortaya çıxmasına, müharibÉ™lÉ™rin artmasına vÉ™ nÉ™ticÉ™dÉ™ xüsusi mülkiyyÉ™tin yaranma­sına sÉ™bÉ™b oldu ki, bu da matriarxal icmanın parçalanmasını vÉ™ monoqam ailÉ™yÉ™ keçÉ™n patriarxal icmanın formalaÅŸmasını sürÉ™tlÉ™ndirdi. Bu tarixi proseslÉ™r (müharibÉ™lÉ™r) cÉ™miyyÉ™tdÉ™ qadının nüfuzunu endirdi vÉ™ kiÅŸinin nüfuzunu artırdı, qÉ™bilÉ™lÉ™r qan qohumluÄŸu É™sasında tayfalarda birləşirdi. Çünki, kiÅŸi qÉ™bilÉ™ni maddi tÉ™min edib onu hÉ™rbi baxımdan qoruduÄŸuna görÉ™ qÉ™bilÉ™ inkiÅŸaf etdiyi bir zamanda, qadın bunları edÉ™ bilmir, hÉ™tta baÅŸqa qÉ™bilÉ™yÉ™ É™rÉ™ getmÉ™klÉ™ qÉ™bilÉ™nin mülkünün bir hissÉ™sini dÉ™ özüylÉ™ aparırdı vÉ™ nÉ™ticÉ™dÉ™ qÉ™bilÉ™ zÉ™iflÉ™yÉ™rÉ™k digÉ™r qÉ™bilÉ™lÉ™r içÉ™risindÉ™ itir (Buna görÉ™ cahiliyyÉ™ É™rÉ™blÉ™ri qız uÅŸaqlarının diri-diri torpaÄŸa basdırırdılar).

Patriarxal cÉ™miyyÉ™tin inkiÅŸafı ilk quldarlıq dövlÉ™tlÉ™rinin yaranmasına sÉ™bÉ™b oldu. Onlar arasında gedÉ™n müharibÉ™lÉ™r böyük imperiyaları tarix sÉ™hnÉ™sinÉ™ çıxartdı. Lakin ilk quldarlıq dövlÉ™tlÉ™ri «bioloji kiÅŸi» hakimiyyÉ™ti deyil, «sosial kiÅŸi» hakimiyyÉ™ti idi. YÉ™ni patriarxal hakimiyyÉ™t cinsi deyil, güc faktoruna É™saslanan sosial bir fenomen olduÄŸu üçün onun tÉ™msilçisi hÉ™m kiÅŸi (onu tÉ™msil edÉ™ bilmÉ™yÉ™n bioloji kiÅŸi so­sial baxımdan qadındır), hÉ™m dÉ™ qadındır (bioloji baxımdan qadın, sosial baxımdan kiÅŸi olan qadındır). YÉ™ni cinslÉ™rin fitrÉ™tindÉ™n irÉ™li gÉ™lÉ™n tÉ™bii hüquqlarını pozan ilk É™dalÉ™tsiz patriarxal quldarlıq dövlÉ™tlÉ™ri hÉ™r iki cinsin psixoloji baxımdan ikiləşmiÅŸ qermafroditÉ™ çevrilmÉ™sinÉ™ ÅŸÉ™rait yaradır (totem+insan=kentavr; sfinks). Buna görÉ™ dÉ™ sosio-psixoloji qermafrodit eybÉ™cÉ™rliyindÉ™n xilas olmaq üçün bu tarixi proseslÉ™rÉ™ qoÅŸulan bioloji kiÅŸilÉ™r «sosial kiÅŸi» statusunu qazanaraq ailÉ™dÉ™, cÉ™miyyÉ™tdÉ™ hamını özlÉ™rinÉ™ tabe etmÉ™yÉ™ çalışan patriarxal mÉ™dÉ™niyyÉ™ti yÉ™ni «sosial kiÅŸini» inkiÅŸaf etdirirlÉ™r (antik antropomorf tanrılar). Qadın bu mÉ™dÉ™niyyÉ™tdÉ™ özünü sosial bir varlıq kimi deyil, yalnız bioloji bir varlıq kimi tÉ™sÉ™vvür edir. NÉ™ticÉ™dÉ™ qadınlar sosial inkiÅŸaf prosesindÉ™n tÉ™crid olunaraq tarixdÉ™ sosial varlıq kimi inkiÅŸafdan mÉ™hrum olurlar (qadın yeni dövrÉ™ qÉ™dÉ™r QÉ™rbdÉ™ insan statusuna malik deyildi). Çünki, onlar qermafrodit eybÉ™cÉ™rlikdÉ™n xilas olmaq üçün «sosial kiÅŸi» olmaq istÉ™mirlÉ™r. СəmiyyÉ™tin sosio-mÉ™dÉ™ni idrakına baÄŸlı olan bu sosial inkiÅŸaf modeli baÅŸqa bir variantın mümkünlüyünÉ™ yol vermir. TÉ™biÉ™t qanunlarını tamamlamadığı vÉ™ ona zidd olduÄŸu üçün deformasiyaya mÉ™hkum olan bu sosial inkiÅŸaf modeli ölçü vÉ™ sistemlÉ™ri, dünyagörüÅŸü vÉ™ dÉ™yÉ™rlÉ™ri ilÉ™ insanın fitrÉ™tinÉ™ vÉ™ onun tÉ™bii hüquqlarına ziddir.

ŞəhÉ™r mÉ™dÉ™niyyÉ™tinin meydana gÉ™lmÉ™si, bÉ™zÉ™k əşyalarının olması, gözÉ™l tikililÉ™r (piramidlÉ™r), gözÉ™l qadınların, kÉ™nizlÉ™rin alınıb-satılması, qızıl, gümüÅŸ pulların olması, dövlÉ™tlÉ™rarası iqtisadi É™laqÉ™lÉ™rin vÉ™ böyük qul bazarının formalaÅŸması vÉ™ baÅŸqa dünya bÉ™zÉ™klÉ™ri torpaqları, sürülÉ™ri zÉ™bt edÉ™rÉ™k varlanan vÉ™ É™sirlÉ™ri öz mÉ™qsÉ™dlÉ™ri üçün qula çevirÉ™n istismarçıların (kahin, hakim, sÉ™rkÉ™rdÉ™lÉ™r) nÉ™fsini yÉ™ni tamahını daha da artırdı vÉ™ hu tamah É™xlaqsızlıq, É™dalÉ™tsizlik yoluyla imperiyaların yaranmasına ÅŸÉ™rait yaratdı. Suvarma sisteminÉ™ É™saslanan tÉ™sÉ™rrüfatın, iqtisadi inkiÅŸafın É™sas aparıcı qüvvÉ™si olan kiçik mülkiyyÉ™tçilÉ™r (É™kinçilÉ™r, maldarlar, sÉ™nÉ™tkarlar) monarxa vÉ™ mÉ™bÉ™dÉ™ vergi vermÉ™klÉ™, orduya qatılmaqla monarxın quluna çevrildilÉ™r. ƏsasÉ™n É™sirlÉ™rdÉ™n olan qullar É™lavÉ™ mÉ™hsulun yaranmasına vÉ™ quldarlığın inkiÅŸafına sÉ™bÉ™b olurdular (Quldarlıq Avropada, Albaniyada inkiÅŸaf etmÉ™miÅŸdir). ƏvvÉ™llÉ™r onları tÉ™min etmÉ™k sÉ™rf etmÉ™diyindÉ™n onları öldürür, qurban verir vÉ™ ya qÉ™birlÉ™rÉ™ qoyurdular. BelÉ™liklÉ™ mülkiyyÉ™tin sÉ™viyyÉ™sinÉ™ görÉ™ sosial-siyasi iyerarxiya formalaÅŸdı: siyasi hakimiyyÉ™ti hakimlÉ™r kahinlÉ™rlÉ™ bölüÅŸdürdü (faraon vÉ™ kahinlÉ™r). Bu sürÉ™tli inkiÅŸaf sonralar durÄŸunluq dövrlÉ™riylÉ™ müÅŸayiÉ™t olundu.

KiÅŸi fizioloji imkanlarından irÉ™li gÉ™lÉ™rÉ™k tarixdÉ™ daima É™mÉ™k alÉ™tlÉ™rini düzÉ™ltmiÅŸ (É™vvÉ™llÉ™r daÅŸdan, sonra metaldan), yaÅŸadığı evi vÉ™ onun É™trafını xaricdÉ™n qorumuÅŸ (daÅŸ vÉ™ so­nra metal silahlarla) vÉ™ iqtisadi baxımdan tÉ™min etmiÅŸdir (iri heyvanlarla). Bu ilkin É™məк bölgüsü öz fizioloji imkanlarını nÉ™zÉ™rÉ™ alan qadının özü tÉ™rÉ™findÉ™n müÉ™yyÉ™nləşdirilmiÅŸdir. Qadın yaÅŸadığı evi vÉ™ onun É™trafını daxildÉ™n qorumuÅŸ (uÅŸaq doÄŸub, ona süd vermis, odu qorumuÅŸ, yemÉ™k biÅŸirmiÅŸ) eyni zamanda kiÅŸilÉ™rdÉ™n fÉ™rqli olaraq onların iqtisadi tÉ™minat iÅŸindÉ™ dÉ™ iÅŸtirak etmiÅŸdir (yığıcılıq, ovçuluq, sonralar tÉ™sÉ™rrüfat). Çünki, kiÅŸi uÅŸaq doÄŸub, É™mizdirmÉ™k imkanlarından mÉ™hrumdur. Bu fÉ™rqli cÉ™hÉ™t qadının ilahiləşdirilmÉ™sinÉ™ (ana tÉ™biÉ™t, ana torpaq vÉ™ ya müqÉ™ddÉ™s ana varlığı vÉ™ insanı yaradandır) vÉ™ matriarxatın yaranmasına ÅŸÉ™rait yaratmışdır. KiÅŸinin tÉ™biÉ™tdÉ™n vÉ™ qadından asılılığı onun özünüdÉ™rkdÉ™n ayırırdı. Matriarxat dövründÉ™ kiÅŸinin fiziki É™mÉ™yinÉ™ daha çox ehtiyac olmuÅŸdur. DemÉ™li matriarxatın inkiÅŸafı fiziki gücÉ™ É™saslanmır. Burada güc faktoru mÉ™dÉ™ni xarakter daşıyan inamdır. Matriarxat inanclar qadının statusunu icmada güclÉ™ndirirdi. Bu inanclardan biri ov magiyası idi. Ä°cmanın baÅŸçısı olan ana ova getmÉ™zdÉ™n É™vvÉ™l bu magiyanın vasitÉ™siylÉ™ ovu simvolik olaraq qazanırdı vÉ™ bununlada kiÅŸilÉ™rin xaricdÉ™n gÉ™tirdiklÉ™ri azuqÉ™lÉ™ri öz adına, müqÉ™ddÉ™s tanrılara baÄŸlayırdılar (totem, müqÉ™ddÉ™s ana kultu). KiÅŸinin xoÅŸuna gÉ™lmÉ™k, ovu É™ldÉ™ etmÉ™k üçün edilÉ™n magik davranışlar rÉ™qsin, musiqinin, rÉ™ssamlığın vÉ™ digÉ™r incÉ™sÉ™nÉ™t növlÉ™rinin yaranmasına sÉ™bÉ™b olmuÅŸ, eyni zamanda qadının evdÉ™ uÅŸaÄŸa, öz qÉ™bilÉ™sinÉ™ göstÉ™rdiyi ilkin tibb elminin É™sasında dayanmışdır. Ä°nsan incÉ™sÉ™nÉ™t vÉ™ tabular vasitÉ™si ilÉ™ özünü tÉ™biÉ™tdÉ™ yox olmaqdan xilas etmiÅŸ vÉ™ tÉ™dricÉ™n özünü incÉ™sÉ™nÉ™tlÉ™ tanımışdır. MiflÉ™r insanın özü vÉ™ É™traf mühit haqqında düÅŸüncÉ™lÉ™ri, onun inamı vÉ™ bizim üçün isÉ™ hÉ™min insanların hÉ™yat tÉ™rzidir.

Matriarxatın simvolları totemlÉ™r, aÄŸac kultu, sular (vourukaÅŸa, tiamat) vÉ™ torpaqdır. O, ilkin sular kimi kosmosda olan bütün batıb-çıxan tanrıların (günəş), É™jdahaların, ÅŸÉ™r qüvvÉ™lÉ™rin anasıdır. Ä°nsanda olan fitri É™bÉ™diyyÉ™tÉ™ qovuÅŸmaq duyÄŸusu kiÅŸini anaya qovuÅŸmaq ideyasına gÉ™tirirdi (QilqameÅŸ). Lakin bu totemlÉ™ baÄŸlı olan tabu olduÄŸu üçün о cÉ™zalana bilÉ™rdi. Bir cÉ™za kimi qÉ™bilÉ™dÉ™n uzaqlaÅŸan bu mÉ™dÉ™ni qÉ™hrÉ™man tÉ™klikdÉ™ mÉ™dÉ™ni É™nÉ™nÉ™lÉ™ri kÉ™nardan müÅŸahidÉ™ etmÉ™k imkanı qazanır vÉ™ dÉ™rk edir ki, hÉ™qiqÉ™t anada deyil, hÉ™qiqÉ™t ananın gizlÉ™tdiyindÉ™dir. DemÉ™li hÉ™qiqÉ™t aÅŸiqi hÉ™qiqÉ™tÉ™ qovuÅŸmaq üçün anasını öldürmÉ™lidir. O, nÉ™hayÉ™t bunu edir vÉ™ öz hakimiyyÉ™tini bÉ™rqÉ™rar edir (Marduk, anası Tiamatı É™xlaqsızlıqda günahlandıraraq öldürüb cÉ™sÉ™dindÉ™n varlığı tÉ™zÉ™dÉ™n yaradan kimi).

BÉ™s matriarxatdan patriarxata keçidi tÉ™min edÉ™n mÉ™dÉ™ni inqilab nÉ™ ilÉ™ baÄŸlı olmuÅŸdur:

1.  TÉ™bii ÅŸÉ™raitin dÉ™yiÅŸmÉ™si ilÉ™ insanın özünü tÉ™biÉ™tdÉ™n fÉ™rqli bir varlıq kimi tanıması (insanın bioloji zaman vahidindÉ™n sosial zaman vahidinÉ™ keçidi)

2.    Elmi tÉ™fÉ™kkürün formalaÅŸması

3.    Metalın meydana çıxması

4.   DövlÉ™tin yaranması vÉ™ sosio-mÉ™dÉ™ni bazadan qidalanan «üçüncü cins» güc faktorunun bioloji cinslÉ™r üzÉ™rindÉ™ hegemonluÄŸu (tarixi proseslÉ™rin sürÉ™tlÉ™nmÉ™si).

5.  Patriarxal mÉ™dÉ™ni dÉ™yÉ™rlÉ™rin formalaÅŸması (miflÉ™rdÉ™ qadın tanrıların kiÅŸi tanrılarla É™vÉ™z olunması, yaxud asura-deva, olimplÉ™r-titanlar qarşıdurmasını göstÉ™rmÉ™k olar)

CinslÉ™rin hüquqlarını pozan bu qeyri-cinsi «güc faktoru» kimdir?

Özünü sosial-siyasi hakimiyyÉ™tdÉ™ tÉ™sdiq edÉ™n bu güc dövlÉ™t qanunlarından, onlar isÉ™ xalqın É™nÉ™nÉ™vi inamı vÉ™ É™xlaq normalarından bÉ™hrÉ™lÉ™nir. CÉ™miyyÉ™tdÉ™ mövcud olan inam vÉ™ É™xlaq normaları peyÄŸÉ™mbÉ™rlÉ™rÉ™ ilahi hakimiyyÉ™tin iradÉ™sindÉ™n verilir. DemÉ™li belÉ™ bir nÉ™ticÉ™ çıxır ki, ilahi hakimiyyÉ™tin iradÉ™si inanan insanların qÉ™lbindÉ™ tÉ™sdiq olunaraq özünü onların ictimai É™xlaqında nümayiÅŸ etdirir. Bu inam vÉ™ É™xlaq normaları üzÉ™rindÉ™ formalaÅŸan dövlÉ™t qanunları da onların hüquqlarını müdafiÉ™ edir. DemÉ™li belÉ™ çıxır ki, cinslÉ™rin hüquqlarını pozan bu qeyri-cinsi «güc faktoru» ilahi hakimiyyÉ™tdir. FeministlÉ™r bu fikri É™sas götürÉ™rÉ™k ilahi hakimiyyÉ™tin yÉ™ni dinlÉ™rin dÉ™ kiÅŸi hakimiyyÉ™ti olduÄŸunu irÉ™li sürürlÉ™r. TÉ™bii ki, bu fikir yanlışdır. Çünki, bu dövlÉ™tlÉ™rdÉ™ siyasi hakimiyyÉ™t ilahi hakimiyyÉ™ti tÉ™msil etsÉ™ydi, onda onlara qarşı çıxan peyÄŸÉ™mbÉ™rlÉ™rin sosial-siyasi fÉ™aliyyÉ™tini, dini mÉ™nbÉ™lÉ™rlÉ™ sosial reallıq arasında olan ziddiyyÉ™tlÉ™ri песə izah etmÉ™k olar?

CinslÉ™rin hüquqlarının pozulması ilahi hakimiyyÉ™ti tÉ™msil edÉ™n peyÄŸÉ™mbÉ™rlÉ™rdÉ™n deyil, onların xalq arasında nüfuzundan yÉ™ni insanların ilahi hökmlÉ™rÉ™ inamından istifadÉ™ edÉ™rÉ™k onları öz mÉ™qsÉ™dlÉ™rinÉ™ uyÄŸunlaÅŸdıran siyasi elitadan baÅŸlayır. Bunu tarixi materialların vÉ™ ilahi mÉ™nbÉ™lÉ™rin tÉ™dqiqi   sübut   edir.    Ä°nsanların hüquq pozuntusu É™sasÉ™n peyÄŸÉ™mbÉ™rlÉ™rin vÉ™fatından sonra tÉ™dricÉ™n baÅŸ verÉ™n inamsızlıqdan, itaÉ™tsizlikdÉ™n qaynaqlanmışdır. Ä°nsanların É™dalÉ™tli qanunlardan uzaqlaÅŸması onları vÉ™zifÉ™ vÉ™ hüquqlarını bilmÉ™mÉ™sinÉ™ ÅŸÉ™rait yaratmış vÉ™ belÉ™liklÉ™, bu vÉ™ziyyÉ™tdÉ™n istifadÉ™ etmÉ™yÉ™ çalışan siyasi elita hÉ™min ilkin qanunları tÉ™hrif edÉ™rÉ™k öz mÉ™qsÉ™dlÉ™rinÉ™ uyÄŸunlaÅŸdırmış vÉ™ hÉ™min insanları onlara tabe etmiÅŸlÉ™r. DövlÉ™tin bu qanunlarına tabe olmayanlar isÉ™ ilahi hakimiyyÉ™tÉ™ qarşı çıxmaqda günahlandırılmışdılar. DemÉ™li cinslÉ™rin tÉ™bii hüquqlarını pozan nÉ™ ilahi hakimiyyÉ™t, nÉ™ dÉ™ cinsi hakimiyyÉ™tdir. Bu qeyri-cinsi É™dalÉ™tsiz siyasi hakimiyyÉ™tdir. Onların gücü insanların É™dalÉ™tli qanunlara olan itaÉ™tsizliyindÉ™ vÉ™ buradan irÉ™li gÉ™lÉ™rÉ™k öz tÉ™bii hüquqlarını bilmÉ™mÉ™kdÉ™dir. DemÉ™li, cinslÉ™rin hüquqlarının pozulmasının sÉ™bÉ™bi onların özlÉ™rinÉ™ baÄŸlıdır yaxud «üçüncü cins» güc faktorunun meydana çıxması da onların É™dalÉ™tÉ™ qarşı olan laqeydliyindÉ™n formalaÅŸan sosial eybÉ™cÉ™rlikdir. CÉ™miyyÉ™tin É™dalÉ™t hissi zÉ™iflÉ™dikcÉ™, «üçüncü cins» faktoru güclÉ™nir, güclÉ™ndikcÉ™ zÉ™iflÉ™yir. Lakin bu É™nÉ™nÉ™lÉ™r mÉ™dÉ™ni dÉ™yÉ™rlÉ™rin ayrılmaz hissÉ™sinÉ™ çevrilÉ™rÉ™k insanları bütün dövrlÉ™rdÉ™ É™dalÉ™tsizliklÉ™rlÉ™ barışmaÄŸa dÉ™vÉ™t edÉ™n sosio-mÉ™dÉ™ni idrakı formalaÅŸdırır. ƏnÉ™nÉ™vi sosio-mÉ™dÉ™ni idrak forması siyasi elita tÉ™rÉ™findÉ™n inkiÅŸaf etdirilÉ™rÉ™k mütlÉ™qləşir vÉ™ insanların iradÉ™sini özünÉ™ tabe edir. Buna görÉ™ dÉ™ siyasi elita daima tÉ™hrif edilmiÅŸ dini inancları yaymaqda maraqlı olmuÅŸlar. Onlar bunun vasitÉ™siylÉ™ öz siyasi hakimiyyÉ™tini qoruyaraq güclÉ™ndirmiÅŸ vÉ™ varlanmış, güclÉ™nib varlanaraq xalqın iradÉ™sini özlÉ™rinÉ™ tabe etmiÅŸ vÉ™ nÉ™ticÉ™dÉ™ onların gözündÉ™ ilahiləşmiÅŸlÉ™r. Bu isÉ™ monarxiya vÉ™ teokratiya rejimlÉ™rinin yaranmasına ÅŸÉ™rait yaratmışdır. Bu siyasi hakimiyyÉ™ti tÉ™msil edÉ™n monarxlar tanrılaÅŸdırılmış vÉ™ ya yarıtanrılaÅŸdırılmış (totem, tanrılar), tanrının oÄŸlu statusu qazanmış (faraon, Hz. Ä°sa) vÉ™ ya ilahi hakimiyyÉ™t dÉ™ onların hakimiyyÉ™ti ilÉ™ eyniləşdirilmiÅŸdir (Bibliyada tanrının insana bÉ™nzÉ™dilmÉ™si kimi). Bu isÉ™ ilahi hakimiyyÉ™tin kiÅŸi hakimiyyÉ™ti vÉ™ kiÅŸi hakimiyyÉ™tinin ilahi hakimiyyÉ™t ilÉ™ eyniləşdirilmÉ™sinÉ™ ÅŸÉ™rait yaratmışdır. PeyÄŸÉ™mbÉ™rlÉ™rin göndÉ™rilmÉ™sindÉ™ mÉ™qsÉ™d, insanları aldadaraq bu «tilsim»dÉ™ saxlayanların iç üzünü açmaq vÉ™ tilsimi sındıraraq onları düz yola dÉ™vÉ™t etmÉ™k olmuÅŸdur. Onlar daima insanları formalaÅŸdırdıqları yanlış dünyagörüÅŸü sistemindÉ™n ayıraraq mövcud olanların heç biriylÉ™ müqayisÉ™ edilmÉ™yÉ™n vÉ™ tarixin bütün mÉ™dÉ™ni inkiÅŸaf dövrlÉ™rindÉ™ bir promonoteizm ideyası kimi qorunub saxlanılan Ä°lahi Substansiyaya inama çağırmışlar (MÉ™sÉ™lÉ™n Riqvedada bu fikir vardır - X. 129.2).

CÉ™miyyÉ™tin mÉ™dÉ™ni dÉ™yÉ™rlÉ™rindÉ™ olan tÉ™kallahlığa inam hissi, hÉ™m dÉ™ fitri bir hissdir. Ä°nsan öz fitrÉ™tinÉ™ görÉ™ xeyirxah vÉ™ É™dalÉ™tlidir. Lakin É™traf mühitin É™dalÉ™tsizliyi insanı öz fitri baÅŸlanğıcını unutmasına sÉ™bÉ™b olur. Onun öz fitri baÅŸlanğıcından ayrılması É™dalÉ™tsizliyin yaranmasına sÉ™bÉ™b olur. ƏdalÉ™tsizliyin yaranması isÉ™ É™dalÉ™tsizlÉ™ri güclÉ™ndirib É™dalÉ™tlilÉ™r üzÉ™rindÉ™ hakimiyyÉ™tinÉ™ ÅŸÉ™rait yaradır. Bu hakimiyyÉ™t cÉ™miyyÉ™tdÉ™ insanın fitrÉ™tinÉ™ zidd olan É™dalÉ™tsiz sosial mühiti yaradır. DemÉ™li tarix É™dalÉ™t ilÉ™ É™dalÉ™tsizliyin mübarizÉ™ meydanına çevrilir. Bu mübarizÉ™dÉ™ hÉ™r iki cins tÉ™msil olunur. DemÉ™li, tarixdÉ™ gedÉ™n bütün mübarizÉ™lÉ™rin mahiyyÉ™ti bunun üzÉ™rindÉ™ qurulmuÅŸdur. DemÉ™li cinslÉ™rin ilk dÉ™fÉ™ hüquqları É™dalÉ™tin pozulduÄŸu andan, о isÉ™ tÉ™bii hüquqlarını bilmÉ™mÉ™kdÉ™n, tÉ™bii hüquqlarını bilmÉ™mÉ™k isÉ™ ilahi qanunlara itaÉ™tsizlikdÉ™n irÉ™li gÉ™lmiÅŸdir. ƏdalÉ™tli qanunlara qarşı olan itaÉ™tsizlik, nÉ™ticÉ™dÉ™ ilahi qanunlar tÉ™rÉ™findÉ™n müÉ™yyÉ™nləşən vÉ™zifÉ™ vÉ™ hüquqların tÉ™hrif olunmasına gÉ™tirib çıxarmışdır.

Patriarxal dövlÉ™t strukturu müÉ™yyÉ™n É™nÉ™nÉ™vi sosial-siyasi, mÉ™dÉ™ni-iqtisadi institutların üzÉ™rindÉ™ formalaÅŸdığına görÉ™, problemin kökünü daha qÉ™dim tarixi proseslÉ™rdÉ™ axtarmaq lazımdır. Ä°lkin dövlÉ™t strukturunda tÉ™msil olunan vÉ™ mütlÉ™q siyasi hakimiyyÉ™tdÉ™ birləşən bu patriarxal institutlar öz mÉ™nÅŸÉ™yinÉ™ görÉ™ cinsi deyil, sosial-siyasi fenomenlÉ™rdir. Çünki, qadınların sosial hüquqlarını pozan patriarxal siyasi hakimiyyÉ™t, hÉ™mçinin kiÅŸilÉ™rin vÉ™ digÉ™r demoqrafiq qrupların sosial hüquqlarını da pozmuÅŸdur. Bu hakimiyyÉ™ti tÉ™msil edÉ™nlÉ™r bunu kiÅŸi olduqları üçün deyil, tarixi prosesdÉ™ obyektiv ÅŸÉ™kildÉ™ formalaÅŸan patriarxal dövlÉ™t institutlarını tÉ™msil etdiklÉ™ri üçün edirdilÉ™r.

Bu É™nÉ™nÉ™vi sosial-siyasi institutlar vÉ™ onlar üzÉ™rindÉ™ olan siyasi hakimiyyÉ™t sosial kiÅŸi xarakteri üzÉ™rindÉ™ formalaÅŸdığı üçün yalnız «kiÅŸilÉ™r» onu idarÉ™ edÉ™ bilÉ™rdilÉ™r. Lakin burada iÅŸlÉ™nÉ™n «kiÅŸilÉ™r» anlamı cinsi bir termin olmaqdan daha çox, hÉ™m kiÅŸilÉ™rÉ™, hÉ™m dÉ™ qismÉ™n qadınlara aid edilÉ™n sosial bir termindir. Bu patriarxal cÉ™miyyÉ™tin sosial-siyasi hÉ™yatında fÉ™al olan bioloji qadın hÉ™m dövlÉ™tdÉ™, hÉ™m dÉ™ onun kiçik bir forması olan ailÉ™dÉ™ sosial baxımdan «kiÅŸidir» («mÉ™rd qadındır» ifadÉ™sindÉ™ olduÄŸu kimi). Qadın bu cÉ™miyyÉ™tdÉ™ sosi­al bir varlıq kimi özünü tÉ™sdiq etmÉ™k üçün bioloji varlığını unudaraq sosio-psixoloji qermofroditÉ™ çevrilmÉ™li vÉ™ nÉ™ticÉ™dÉ™ tÉ™biÉ™tin eybÉ™cÉ™r bir forması kimi cÉ™miyyÉ™tdÉ™n tÉ™crid olunmalıdır. HÉ™min dövrlÉ™rdÉ™ yaranan mifoloji dünyagörüÅŸlÉ™rin, amazonkalarla É™laqÉ™dar tarixi materialların kökü mÉ™hz bununla baÄŸlı olmuÅŸdur.

KiÅŸilÉ™ri bioloji zamandan çıxarıb, onları sosial zamana qoÅŸmaqla kiÅŸiləşdirÉ™n patriarxal dövlÉ™t institutları qadınları tarixÉ™ yÉ™ni sürÉ™tlÉ™ hÉ™rÉ™kÉ™t edÉ™n sosial zamana qoÅŸulmaqdan mÉ™hrum edir vÉ™ qadınlar belÉ™liklÉ™ bioloji zamanın É™talÉ™tli axarında qalırlar. BelÉ™liklÉ™ kiÅŸilÉ™r tarixin yaradıcısına, qadınlar isÉ™ tarixin bioloji bazasına çevrilirlÉ™r. BəşəriyyÉ™t tari­xi mÉ™hz bu mÉ™qamdan baÅŸlayaraq sürÉ™tlÉ™ inkiÅŸaf edir. Tarix qadının deyil, kiÅŸinin varlığında bioloji zamandan sosial zamana keçir. MÉ™hz bu dövrdÉ™n baÅŸlayaraq kiÅŸi özünü sosi­al bir varlıq kimi tanıyır. BəşəriyyÉ™tin son 6-7 minillikdÉ™ keçdiyi tarix, É™vvÉ™lki 2 milyon ildÉ™ keçilmÉ™miÅŸdir. Bu gün feministlÉ™rin tÉ™sdiq etdiklÉ™ri kimi bu tarix sosial kiÅŸilÉ™rin tarixi olmuÅŸdur. Biz bu gün tarixÉ™ «qadın gözü» ilÉ™ baxsaq, bu tarixdÉ™ ilk baxışda kiÅŸi gözü ilÉ™ görünmÉ™yÉ™n bir çox mÉ™qamları görÉ™ bilÉ™rik. Qadının cÉ™miyyÉ™tdÉ™ tutduÄŸu yeri bilmÉ™k üçün onun ailÉ™dÉ™ tutduÄŸu yeri öyrÉ™nmÉ™liyik. Çünki, qadın matriarxat dövründÉ™n gÉ™lÉ™n É™nÉ™nÉ™lÉ™ri patriarxal ailÉ™dÉ™ qeyri-formal ÅŸÉ™kildÉ™ qoruyub saxlamış vÉ™ ailÉ™ vasitÉ™si ilÉ™ cÉ™miyyÉ™tin hÉ™yatında qeyri-formal olaraq iÅŸtirak etmiÅŸdir. Buna görÉ™ dÉ™ qadının rolunu tarixdÉ™ müÉ™yyÉ™nləşdirmÉ™k üçün patriarxatdan É™vvÉ™lki vÉ™ sonrakı dövrlÉ™ri öyrÉ™nmÉ™k lazımdır. DemÉ™li, hÉ™m qadınların, hÉ™m dÉ™ kiÅŸilÉ™rin hüquqlarını pozan bu patriarxal dövlÉ™t bioloji deyil, sosial cinsinÉ™ görÉ™ patriarxaldır. Bu dövlÉ™tdÉ™ sosiallaÅŸan kiÅŸilÉ™r bioloji kiÅŸilÉ™rdÉ™n fÉ™rqli olan «üçüncü cins»dir.

 

 

Rauf Məmmədov