Home page
Send mail
Forward
Back


       Abunə


BİZİM LAYİHƏLƏR









İNFORMASİYA BURAHIŞLARI

İnformasiya vərəqləri - gender nəzəriyyələrini, ictimai həyatın müxtəlif sahələrində gender münasibətlərinin müzakirə problemlərini işıqlandıran xüsusi buraxılışlardır (çap analoqu bölgələrdə yayılmışdır). Nəşrlərdə tədqiqatçılar haqda məlumatı AGİM -in məsləhətçiləri hazırlamışlar.




TƏDQİQATLAR

Bölmədə 1998-ci ildən indiki dövrə kimi Azərbaycan müəllifləri tərəfindən keçirilmiş gender tədqiqatları təqdim edilmişdir.




QAYNAR XƏTT

Təqdim edilmiş ünvanlardan hüquqi, psixoloji və tibbi yardım almaq olar.

YARDIM FORMALARI

Böhran mərkəzi:
t: 4943376
wcc@online.az


Hüquqi məsləhət, psixoloji bərpa edilmə, psixiatr, nevropotoloqun məsləhətləri.

MHAIDS Azerbaijan:
t: 5106614 mhaids@initiative.az


psixoloji bərpa edilmə, psixiatr, nevropotoloqun məsləhətləri

Elmi-tədqiqat Mərkəzi "AREAT"
t: 438 15 77:

areat@azeronline.com

nikah qeydiyyatı zamanı ailədə iqtisadi zorakılığın qarşısını alan tədbirlər kimi, nikah müqaviləsinin bağlanmasının mümkünlüyünə dair məsləhətlər

LTD "Law and Order"
t: (050) 341 06 60
law_order@gender-az.org


hüquqi məsləhət, məhkəmə iddialarının tərtibi, məhkəməyə qədər sənədlərin hazırlanması, ictimai müdafiəçi (ittihamçı) sifətində məhkəmə iclaslarında iştirak

"Təmiz dünya" vətəndaş hüquqları uğrunda sosial birlik
t: 497 10 58


Trafik qurbanlarına dəstək və trafik qurbanlarına sığınacağın verilməsi. Sığınacağın yeri ciddi surətdə məxfidir, onun yerini ancaq işçilər bilir. Qurbanlar və sığınacaq haqda informasiya gizli saxlanılır. Qurban, oraya düşəndən rəsmi hakimiyyətin icazəsinə kimi daima sığınacağın ərazisində yaşayır. Verilmiş informasiya KİV-lərdə dərc edilmir.




SƏS VERMƏ

“Azərbaycan Respublikasında gender bərabərliyi haqda” Qanunla tanışsınızmı?
Bəli
Yox

  


TARİXİ TƏKAMÜLƏ GENDER ASPEKTİNDƏN BAXIŞ


Postklassik elmi təfəkkürün yeni istiqamətlərindən olan gender sahəsi nəzəri olaraq cinslərin sosial differensiasiyasını onların təbii cinsi differensiasiyası ilə deyil, cəmiyyətin ənənəvi sosial-mədəni inkişaf tarixində formalaşan mədəni dəyərləri ilə əlaqələndirir və onlara əvvəlki patriarxal baxışlardan fərqli olaraq yeni «qadın gözüylə» baxış tələb edir. Bu, bəşəriyyətin tarixi inkişaf prosesində olan mədəniyyət və sivilizasiyaların, dinlərlə və sosial elmlərin yenidən ciddi tədqiq olunması problemini qarşıya qoyur.

Cinslərin ilk sosial differensiasiyasının nə zaman baş verdiyini bilmək üçün ilk sosial birliklərin maddi mədəniyyət nümunələrini və əsatirlərini araşdırmaq lazımdır. Gender tədqiqatçıları cinslərin ilk sosial differensiasiyasını əsasən qadın hüquqları açıq-aydın şəkildə pozulduğu ilk patriarxal quldarlıq dövlətlərinin yaranması ilə bağlayırlar. Çünki, on­lara görə, dövlətin yaranmasına qədər olan və çox vaxt matriarxat adı ilə tanınan ibtidai icma dövründə bu kimi hallara təsadüf olunmur. Buna görə də ənənəvi patriarxal hakimiyyət və bu hakimiyyət üzərində formalaşan dövlət institutları gender problemlərinin yaranmasının ilk səbəbi kimi götürülür.

Cəmiyyətin sosial, təbiətin isə fiziki qanunlarına tabe olan insan sosio-bioloji varlıq kimi özünü cəmiyyətdə, cəmiyyəti təbiətdə, təbiətin mahiyyətini isə özündə dərk edərək həqiqətin bir olduğuna inanır. Lakin insanın həqiqət barədə düşüncələri, onun tarixi təkamül prosesində əhatə olunduğu məkan və mədəni ənənələrlə sıx bağlıdır. Buna görə də biz mədəniyyətlərin gender təhlilini aparanda, onun tarixi və coğrafi şərtlərini, xüsusilə bu faktorların təsiri altında qalan cinslərin bio-psixoloji xüsusiyyətlərini nəzərə almalıyıq.

Neolit dövründən bürünc dövrünə qədər davam edən patriarxata tam keçid sivilizasiyanın başlanğıcı hesab olunan ilk şəhər dövlətlərinin və onların daxili strukturunda yeni sosial-siyasi, iqtisadi və mədəni institut modellərinin yaranmasıyla baş verir. Burada ortaya çıxan ilk sosial-siyasi modellər ənənəvi yolla orta əsr dövlətlərinin sosial-siyasi strukturunu müəyyənləşdirmişdir. Lakin ilk şəhər dövlətlərində meydana çıxan bu institutların ilkin elementləri daha qədim dövrlərdə mövcud olmuşdur. Buna görə biz ilk patriarxal dövlətlərin sosial-siyasi, iqtisadi və mədəni həyatını gender aspektindən araşdırmalıyıq. Artıq ilkin sosial birliklər varsa, orada gender problemləri də olmalıdır və bu birliklərdə formalaşan ilkin dəyərlər sonralar ortaya çıxan sosial-mədəni sistemlərdə mövcud olmuşdur. Bunun üçün genderin tarixi mərhələlərinə nəzər yetirək:

Paleolit dövrünün ən böyük kəşfi ağacın sürtünməsindən alınan oddur. Odun kəşfi isinmək, işıqlanmaq və qorunmaq ehtiyacından yarandı. Əsas enerji resursu isə əzəb idi. İnsan əldə etdiyi bilikləri ilk protodil ilə (sonralar ilk dil müxtəlif dillərə, dialektlərə parçalanmış və xalqın bir-birindən ayrılıb etnoslara bölünməsinə səbəb olmuşdur) və ya simvollarla gələcək nəsillərə çatdırmaq ehtiyacı duyurdu. Ana liderə bağlı olan böyük ailə qısa ömürlü nəsillərarası (sonralar ömür müddəti uzanır) ənənəni davam etdirən ən stabil sosial birlik kimi mədəni ənənələrin daşıyıcısı oldu. О dövrün insanı odla rəftar etməyi, ov ovlamağa, sığınacaq qurmalı, bitkilərin faydalı olanlarını müəyyənləşdirməli, yemək hazırlamalı, əmək alətlərinin  hazırlanma texnologiyalarını bilməli idi. Fizioloji təbiətdən irəli gələn əmək bölgüsü artıq mövcud idi. Qadın kişi arasında monoqam ailə münasibətləri (bu patriarxiya dövründə olur) olmadığına görə həmkarlıq münasibətləri var idi. Qadın bu icmanın ənənəvi başçısı olduğuna görə nəsil şəcərəşi onun üzərində qurulurdu və bu insanın ilk dəfə ağacdan yaranmasını irəli sürən genetik ağac kultunun formalaşmasına şərait yaradırdı (Haoma, soma).

Qadın bütləri odun yanında yerləşdirilirdi. Azığ mağarasında örtüyə bürünən qadın heykəlinin (1,8 metr) yanında çoxlu bəzək əşyaları vardır. Bu dövrün dəfn mərasimlərində ölüləri bükülmüş vəziyyətdə torpağa basdırır və üstünə mi­neral boya səpir və qəbirlərini məişət əşyaları, incəsənət nümunələri, əməк alətləriylə doldururdular. Azıxda xüsusi ibadət zalının olması, od mərasimləri, totemizm elementləri (ayı kultu və ayı kəlləsi üzərində olan 7 naxış) onların qədim dini inanca sahib olduqlarını göstərirdi. Od, yemək pişirməк, yaşayış yerini (ocaq) isitmək, ocağı heyvanlardan qorumaq, insan nəslini təhlükədən qoruyaraq davamını təmin edən (ocağın sönməsin), totemlərin ruhlarıyla ünsiyyətə girən şaman qadınların magiyası əsasında dayanan, qəbiləni şər ruhlardan qoruyan, xəstələri qorxudan, ağrıdan, qanaxmadan müalicə edən (kül tökmək, çildağ), tədricən günəşə sitayişə gətirməklə bağlıdır. Qadınlar bitkilər aləmini öyrənən və onları müalicə məqsədi ilə istifadə etmişlər. 

Paleolit dövrünün ilk çağlarını əks etdirən materiallar sübüt edir ki, artıq həmin dövrlərdə kişi özünü qadından, qadın isə özünü kişidən fərqləndirmişdir. Bu fərq özünü ilk dəfə könüllü əməк bölgüsündə göstərir. Yəni qadın öz cinsi varlığına yəni təbiətinə müvafiq olaraq yaşayış məskəninə, orada odun qorunub saxlanılmasına, xörəyin hazırlanmasına, uşaqların tərbiyəsinə məsuliyyət daşıyırdısa, kişi isə öz cinsi varlığına görə iri heyvanlarm ovlanmasına, əməк alətlərinin hazırlanmasına, yaşayış yerlərinin təmin olunmasına məsuliyyət daşıyırdı. Sosial nizamın ilkin formasını əks etdirən bu məsuliyyət və vəzifələr haradan irəli gəlirdi?

Cinsi differensiasiya təbiət qanunları ilə müəyyənləşən bioloji, sosial differensiasiya isə cəmiyyət qanunları ilə müəyyənləşən tarixi bir hadisədir. İnsan, təbiət və cəmiyyət qanunlarının vəhdətini təşkil edən fizio-psixoloji bir varlıq kimi zamanın iki ölçüsündə iştirak edir. O, özünü cinsi varlıq kimi ədalətli bioritmlərdə, sosial varlıq kimi dinamik tarixi proseslərdə dərk edir. Onun cinsi varlığı ilə sosial varlığı arasında yaranan böyük zaman məsafəsi psixoloji ziddiyyətin kəskinləşməsinə səbəb olur.

Mezolit dövründə (е.ə. X-VIII rain.) baş verən iqlim dəyişikləri ətraf mühitin flora və faunasında dəyişiklər yaratdı. İri heyvanları ovlamaqla məşğul olan kişi öz ənənəvi əməyindən və təbiətə asılılıqdan əl çəkməli oldu. Yəni yaradıcı istehsal fəalliyyəti ilə məşğul olmayan insan təbiətdən hər şeyi fiziki gücünün hesabına hazır şəkildə alırdı. Bu isə onun təbiətdən asılı vəziyyətdə qalmasına şərait yaradırdı. Lakin mezolit dövründən başlayaraq əkinçilik (taxılın yetişdirilməsi), maldarlıq (bəzi ev heyvanlarının əhəlləşdirilməsi və məhsul, dərilərindən istifadə olunması - it, keçi, qoyun, inək və..s) və sənətkarlıq (saxsı qabların hazırlanması) işinin ilkin formalarını yaratdı, ox və kaman kəşf olundu (Qobustan təsvirlərində kişilərlə çiynindən kaman asan qadınlar vardır) yəni insan təbiətə yaradıcı yanaşdı və onu istehsal etməklə təbiətə asılılıqdan tədricən uzaqlaşırdı. Ana rəmzi olan təbiətdən uzaqlaşan kişi, həm də icmanın ana hakimiyyətindən tədricən uzaqlaşırdı. Bu dövrlərdə avroasiya tayfaları Şimali Afrika və Yaxış Şərqə miqrasiyalar etdilər.

Neolit dövründən başlayaraq sivilizasiyanın ilk rüşeymləri ortaya çıxmağa başladı. Əkinçilik, maldarlıq və sənətkarlıq işinin ilkin formalarını yaradan insan onları inkişaf etdirməк üçün əməк alətlərini təkmilləşdirirdi və beləliklə də bu sahələr inkişaf edir və yeni əməк bölgüsü formalaşırdı.

Əməк alətlərinin təkmiləşdirilməsi ehtiyacı sənətkarlığın formalaşmasına, sənətkarlığın formalaşması  memarlığın yaranmasına, memarlığın inkişafı isə ilk neolit dövrünün şəhərlərinin ortaya çıxmasına    şərait   yaratdı. Neolit dövründə təbii coğrafı şəraitə uyğun üç böyük irq (M.M. Gerasimova görə - neqroid, avropeid, monqoloid) və onların gibridləri meydana çıxdı. İlk şəhərlər çayların ətrafında formalaşırdı ki, bu da qadınla əlaqəli olan su ünsürü idi.

İlk şəhərlərin meydana çıxması sivilizasiya tarixinin başlanğıcı oldu. Öz uşaqlarını qoruyan ana, bakirə qız və ya əxlaqsıq qadın kimi bu şəhərlər qadın başlanğıcı ilə əlaqədar olmuşlar (Yerusəlim, Babil, Urvara). Bir necə şəhəri təmsil edən lokal sivilizasiyalar sonralar dövlətin yaranmasına səbəb olan bir faktorla səciyyələndi - yəni kahinlər təbəqəsindən ayrılan yeni hökmdarlar təbəqəsi formalaşdı. Hökmdarların rəhbərlik etdikləri ərazidə öz siyasi hakimiyyətini həm daxildən, həm də xaricdən qorumaq zərurəti döyüşçülər təbəqəsini formalaşdırdı və döyüşçülərin hərbi qüdrətini artırmaq yəni möhkəm silahla silahlanmaq zərurəti metalın kəşf olunmasına şərait yaratdı. Çünki, artıq neolit dövründə sənətkarlar zümrəsi bəzi mədənləri kəşf etmiş və ondan istifadə etməyi öyrənmişlər. Bu isə həmin dövrlərdə artıq ilkin elmi biliklərin formalaşdığını göstərir. Metalın kəşfi istehsalın sürətlənməsinə, əlavə məhsulun ortaya çıxmasına, müharibələrin artmasına və nəticədə xüsusi mülkiyyətin yaranma­sına səbəb oldu ki, bu da matriarxal icmanın parçalanmasını və monoqam ailəyə keçən patriarxal icmanın formalaşmasını sürətləndirdi. Bu tarixi proseslər (müharibələr) cəmiyyətdə qadının nüfuzunu endirdi və kişinin nüfuzunu artırdı, qəbilələr qan qohumluğu əsasında tayfalarda birləşirdi. Çünki, kişi qəbiləni maddi təmin edib onu hərbi baxımdan qoruduğuna görə qəbilə inkişaf etdiyi bir zamanda, qadın bunları edə bilmir, hətta başqa qəbiləyə ərə getməklə qəbilənin mülkünün bir hissəsini də özüylə aparırdı və nəticədə qəbilə zəifləyərək digər qəbilələr içərisində itir (Buna görə cahiliyyə ərəbləri qız uşaqlarının diri-diri torpağa basdırırdılar).

Patriarxal cəmiyyətin inkişafı ilk quldarlıq dövlətlərinin yaranmasına səbəb oldu. Onlar arasında gedən müharibələr böyük imperiyaları tarix səhnəsinə çıxartdı. Lakin ilk quldarlıq dövlətləri «bioloji kişi» hakimiyyəti deyil, «sosial kişi» hakimiyyəti idi. Yəni patriarxal hakimiyyət cinsi deyil, güc faktoruna əsaslanan sosial bir fenomen olduğu üçün onun təmsilçisi həm kişi (onu təmsil edə bilməyən bioloji kişi so­sial baxımdan qadındır), həm də qadındır (bioloji baxımdan qadın, sosial baxımdan kişi olan qadındır). Yəni cinslərin fitrətindən irəli gələn təbii hüquqlarını pozan ilk ədalətsiz patriarxal quldarlıq dövlətləri hər iki cinsin psixoloji baxımdan ikiləşmiş qermafroditə çevrilməsinə şərait yaradır (totem+insan=kentavr; sfinks). Buna görə də sosio-psixoloji qermafrodit eybəcərliyindən xilas olmaq üçün bu tarixi proseslərə qoşulan bioloji kişilər «sosial kişi» statusunu qazanaraq ailədə, cəmiyyətdə hamını özlərinə tabe etməyə çalışan patriarxal mədəniyyəti yəni «sosial kişini» inkişaf etdirirlər (antik antropomorf tanrılar). Qadın bu mədəniyyətdə özünü sosial bir varlıq kimi deyil, yalnız bioloji bir varlıq kimi təsəvvür edir. Nəticədə qadınlar sosial inkişaf prosesindən təcrid olunaraq tarixdə sosial varlıq kimi inkişafdan məhrum olurlar (qadın yeni dövrə qədər Qərbdə insan statusuna malik deyildi). Çünki, onlar qermafrodit eybəcərlikdən xilas olmaq üçün «sosial kişi» olmaq istəmirlər. Сəmiyyətin sosio-mədəni idrakına bağlı olan bu sosial inkişaf modeli başqa bir variantın mümkünlüyünə yol vermir. Təbiət qanunlarını tamamlamadığı və ona zidd olduğu üçün deformasiyaya məhkum olan bu sosial inkişaf modeli ölçü və sistemləri, dünyagörüşü və dəyərləri ilə insanın fitrətinə və onun təbii hüquqlarına ziddir.

Şəhər mədəniyyətinin meydana gəlməsi, bəzək əşyalarının olması, gözəl tikililər (piramidlər), gözəl qadınların, kənizlərin alınıb-satılması, qızıl, gümüş pulların olması, dövlətlərarası iqtisadi əlaqələrin və böyük qul bazarının formalaşması və başqa dünya bəzəkləri torpaqları, sürüləri zəbt edərək varlanan və əsirləri öz məqsədləri üçün qula çevirən istismarçıların (kahin, hakim, sərkərdələr) nəfsini yəni tamahını daha da artırdı və hu tamah əxlaqsızlıq, ədalətsizlik yoluyla imperiyaların yaranmasına şərait yaratdı. Suvarma sisteminə əsaslanan təsərrüfatın, iqtisadi inkişafın əsas aparıcı qüvvəsi olan kiçik mülkiyyətçilər (əkinçilər, maldarlar, sənətkarlar) monarxa və məbədə vergi verməklə, orduya qatılmaqla monarxın quluna çevrildilər. Əsasən əsirlərdən olan qullar əlavə məhsulun yaranmasına və quldarlığın inkişafına səbəb olurdular (Quldarlıq Avropada, Albaniyada inkişaf etməmişdir). Əvvəllər onları təmin etmək sərf etmədiyindən onları öldürür, qurban verir və ya qəbirlərə qoyurdular. Beləliklə mülkiyyətin səviyyəsinə görə sosial-siyasi iyerarxiya formalaşdı: siyasi hakimiyyəti hakimlər kahinlərlə bölüşdürdü (faraon və kahinlər). Bu sürətli inkişaf sonralar durğunluq dövrləriylə müşayiət olundu.

Kişi fizioloji imkanlarından irəli gələrək tarixdə daima əmək alətlərini düzəltmiş (əvvəllər daşdan, sonra metaldan), yaşadığı evi və onun ətrafını xaricdən qorumuş (daş və so­nra metal silahlarla) və iqtisadi baxımdan təmin etmişdir (iri heyvanlarla). Bu ilkin əməк bölgüsü öz fizioloji imkanlarını nəzərə alan qadının özü tərəfindən müəyyənləşdirilmişdir. Qadın yaşadığı evi və onun ətrafını daxildən qorumuş (uşaq doğub, ona süd vermis, odu qorumuş, yemək bişirmiş) eyni zamanda kişilərdən fərqli olaraq onların iqtisadi təminat işində də iştirak etmişdir (yığıcılıq, ovçuluq, sonralar təsərrüfat). Çünki, kişi uşaq doğub, əmizdirmək imkanlarından məhrumdur. Bu fərqli cəhət qadının ilahiləşdirilməsinə (ana təbiət, ana torpaq və ya müqəddəs ana varlığı və insanı yaradandır) və matriarxatın yaranmasına şərait yaratmışdır. Kişinin təbiətdən və qadından asılılığı onun özünüdərkdən ayırırdı. Matriarxat dövründə kişinin fiziki əməyinə daha çox ehtiyac olmuşdur. Deməli matriarxatın inkişafı fiziki gücə əsaslanmır. Burada güc faktoru mədəni xarakter daşıyan inamdır. Matriarxat inanclar qadının statusunu icmada gücləndirirdi. Bu inanclardan biri ov magiyası idi. İcmanın başçısı olan ana ova getməzdən əvvəl bu magiyanın vasitəsiylə ovu simvolik olaraq qazanırdı və bununlada kişilərin xaricdən gətirdikləri azuqələri öz adına, müqəddəs tanrılara bağlayırdılar (totem, müqəddəs ana kultu). Kişinin xoşuna gəlmək, ovu əldə etmək üçün edilən magik davranışlar rəqsin, musiqinin, rəssamlığın və digər incəsənət növlərinin yaranmasına səbəb olmuş, eyni zamanda qadının evdə uşağa, öz qəbiləsinə göstərdiyi ilkin tibb elminin əsasında dayanmışdır. İnsan incəsənət və tabular vasitəsi ilə özünü təbiətdə yox olmaqdan xilas etmiş və tədricən özünü incəsənətlə tanımışdır. Miflər insanın özü və ətraf mühit haqqında düşüncələri, onun inamı və bizim üçün isə həmin insanların həyat tərzidir.

Matriarxatın simvolları totemlər, ağac kultu, sular (vourukaşa, tiamat) və torpaqdır. O, ilkin sular kimi kosmosda olan bütün batıb-çıxan tanrıların (günəş), əjdahaların, şər qüvvələrin anasıdır. İnsanda olan fitri əbədiyyətə qovuşmaq duyğusu kişini anaya qovuşmaq ideyasına gətirirdi (Qilqameş). Lakin bu totemlə bağlı olan tabu olduğu üçün о cəzalana bilərdi. Bir cəza kimi qəbilədən uzaqlaşan bu mədəni qəhrəman təklikdə mədəni ənənələri kənardan müşahidə etmək imkanı qazanır və dərk edir ki, həqiqət anada deyil, həqiqət ananın gizlətdiyindədir. Deməli həqiqət aşiqi həqiqətə qovuşmaq üçün anasını öldürməlidir. O, nəhayət bunu edir və öz hakimiyyətini bərqərar edir (Marduk, anası Tiamatı əxlaqsızlıqda günahlandıraraq öldürüb cəsədindən varlığı təzədən yaradan kimi).

Bəs matriarxatdan patriarxata keçidi təmin edən mədəni inqilab nə ilə bağlı olmuşdur:

1.  Təbii şəraitin dəyişməsi ilə insanın özünü təbiətdən fərqli bir varlıq kimi tanıması (insanın bioloji zaman vahidindən sosial zaman vahidinə keçidi)

2.    Elmi təfəkkürün formalaşması

3.    Metalın meydana çıxması

4.   Dövlətin yaranması və sosio-mədəni bazadan qidalanan «üçüncü cins» güc faktorunun bioloji cinslər üzərində hegemonluğu (tarixi proseslərin sürətlənməsi).

5.  Patriarxal mədəni dəyərlərin formalaşması (miflərdə qadın tanrıların kişi tanrılarla əvəz olunması, yaxud asura-deva, olimplər-titanlar qarşıdurmasını göstərmək olar)

Cinslərin hüquqlarını pozan bu qeyri-cinsi «güc faktoru» kimdir?

Özünü sosial-siyasi hakimiyyətdə təsdiq edən bu güc dövlət qanunlarından, onlar isə xalqın ənənəvi inamı və əxlaq normalarından bəhrələnir. Cəmiyyətdə mövcud olan inam və əxlaq normaları peyğəmbərlərə ilahi hakimiyyətin iradəsindən verilir. Deməli belə bir nəticə çıxır ki, ilahi hakimiyyətin iradəsi inanan insanların qəlbində təsdiq olunaraq özünü onların ictimai əxlaqında nümayiş etdirir. Bu inam və əxlaq normaları üzərində formalaşan dövlət qanunları da onların hüquqlarını müdafiə edir. Deməli belə çıxır ki, cinslərin hüquqlarını pozan bu qeyri-cinsi «güc faktoru» ilahi hakimiyyətdir. Feministlər bu fikri əsas götürərək ilahi hakimiyyətin yəni dinlərin də kişi hakimiyyəti olduğunu irəli sürürlər. Təbii ki, bu fikir yanlışdır. Çünki, bu dövlətlərdə siyasi hakimiyyət ilahi hakimiyyəti təmsil etsəydi, onda onlara qarşı çıxan peyğəmbərlərin sosial-siyasi fəaliyyətini, dini mənbələrlə sosial reallıq arasında olan ziddiyyətləri песə izah etmək olar?

Cinslərin hüquqlarının pozulması ilahi hakimiyyəti təmsil edən peyğəmbərlərdən deyil, onların xalq arasında nüfuzundan yəni insanların ilahi hökmlərə inamından istifadə edərək onları öz məqsədlərinə uyğunlaşdıran siyasi elitadan başlayır. Bunu tarixi materialların və ilahi mənbələrin tədqiqi   sübut   edir.    İnsanların hüquq pozuntusu əsasən peyğəmbərlərin vəfatından sonra tədricən baş verən inamsızlıqdan, itaətsizlikdən qaynaqlanmışdır. İnsanların ədalətli qanunlardan uzaqlaşması onları vəzifə və hüquqlarını bilməməsinə şərait yaratmış və beləliklə, bu vəziyyətdən istifadə etməyə çalışan siyasi elita həmin ilkin qanunları təhrif edərək öz məqsədlərinə uyğunlaşdırmış və həmin insanları onlara tabe etmişlər. Dövlətin bu qanunlarına tabe olmayanlar isə ilahi hakimiyyətə qarşı çıxmaqda günahlandırılmışdılar. Deməli cinslərin təbii hüquqlarını pozan nə ilahi hakimiyyət, nə də cinsi hakimiyyətdir. Bu qeyri-cinsi ədalətsiz siyasi hakimiyyətdir. Onların gücü insanların ədalətli qanunlara olan itaətsizliyində və buradan irəli gələrək öz təbii hüquqlarını bilməməkdədir. Deməli, cinslərin hüquqlarının pozulmasının səbəbi onların özlərinə bağlıdır yaxud «üçüncü cins» güc faktorunun meydana çıxması da onların ədalətə qarşı olan laqeydliyindən formalaşan sosial eybəcərlikdir. Cəmiyyətin ədalət hissi zəiflədikcə, «üçüncü cins» faktoru güclənir, gücləndikcə zəifləyir. Lakin bu ənənələr mədəni dəyərlərin ayrılmaz hissəsinə çevrilərək insanları bütün dövrlərdə ədalətsizliklərlə barışmağa dəvət edən sosio-mədəni idrakı formalaşdırır. Ənənəvi sosio-mədəni idrak forması siyasi elita tərəfindən inkişaf etdirilərək mütləqləşir və insanların iradəsini özünə tabe edir. Buna görə də siyasi elita daima təhrif edilmiş dini inancları yaymaqda maraqlı olmuşlar. Onlar bunun vasitəsiylə öz siyasi hakimiyyətini qoruyaraq gücləndirmiş və varlanmış, güclənib varlanaraq xalqın iradəsini özlərinə tabe etmiş və nəticədə onların gözündə ilahiləşmişlər. Bu isə monarxiya və teokratiya rejimlərinin yaranmasına şərait yaratmışdır. Bu siyasi hakimiyyəti təmsil edən monarxlar tanrılaşdırılmış və ya yarıtanrılaşdırılmış (totem, tanrılar), tanrının oğlu statusu qazanmış (faraon, Hz. İsa) və ya ilahi hakimiyyət də onların hakimiyyəti ilə eyniləşdirilmişdir (Bibliyada tanrının insana bənzədilməsi kimi). Bu isə ilahi hakimiyyətin kişi hakimiyyəti və kişi hakimiyyətinin ilahi hakimiyyət ilə eyniləşdirilməsinə şərait yaratmışdır. Peyğəmbərlərin göndərilməsində məqsəd, insanları aldadaraq bu «tilsim»də saxlayanların iç üzünü açmaq və tilsimi sındıraraq onları düz yola dəvət etmək olmuşdur. Onlar daima insanları formalaşdırdıqları yanlış dünyagörüşü sistemindən ayıraraq mövcud olanların heç biriylə müqayisə edilməyən və tarixin bütün mədəni inkişaf dövrlərində bir promonoteizm ideyası kimi qorunub saxlanılan İlahi Substansiyaya inama çağırmışlar (Məsələn Riqvedada bu fikir vardır - X. 129.2).

Cəmiyyətin mədəni dəyərlərində olan təkallahlığa inam hissi, həm də fitri bir hissdir. İnsan öz fitrətinə görə xeyirxah və ədalətlidir. Lakin ətraf mühitin ədalətsizliyi insanı öz fitri başlanğıcını unutmasına səbəb olur. Onun öz fitri başlanğıcından ayrılması ədalətsizliyin yaranmasına səbəb olur. Ədalətsizliyin yaranması isə ədalətsizləri gücləndirib ədalətlilər üzərində hakimiyyətinə şərait yaradır. Bu hakimiyyət cəmiyyətdə insanın fitrətinə zidd olan ədalətsiz sosial mühiti yaradır. Deməli tarix ədalət ilə ədalətsizliyin mübarizə meydanına çevrilir. Bu mübarizədə hər iki cins təmsil olunur. Deməli, tarixdə gedən bütün mübarizələrin mahiyyəti bunun üzərində qurulmuşdur. Deməli cinslərin ilk dəfə hüquqları ədalətin pozulduğu andan, о isə təbii hüquqlarını bilməməkdən, təbii hüquqlarını bilməmək isə ilahi qanunlara itaətsizlikdən irəli gəlmişdir. Ədalətli qanunlara qarşı olan itaətsizlik, nəticədə ilahi qanunlar tərəfindən müəyyənləşən vəzifə və hüquqların təhrif olunmasına gətirib çıxarmışdır.

Patriarxal dövlət strukturu müəyyən ənənəvi sosial-siyasi, mədəni-iqtisadi institutların üzərində formalaşdığına görə, problemin kökünü daha qədim tarixi proseslərdə axtarmaq lazımdır. İlkin dövlət strukturunda təmsil olunan və mütləq siyasi hakimiyyətdə birləşən bu patriarxal institutlar öz mənşəyinə görə cinsi deyil, sosial-siyasi fenomenlərdir. Çünki, qadınların sosial hüquqlarını pozan patriarxal siyasi hakimiyyət, həmçinin kişilərin və digər demoqrafiq qrupların sosial hüquqlarını da pozmuşdur. Bu hakimiyyəti təmsil edənlər bunu kişi olduqları üçün deyil, tarixi prosesdə obyektiv şəkildə formalaşan patriarxal dövlət institutlarını təmsil etdikləri üçün edirdilər.

Bu ənənəvi sosial-siyasi institutlar və onlar üzərində olan siyasi hakimiyyət sosial kişi xarakteri üzərində formalaşdığı üçün yalnız «kişilər» onu idarə edə bilərdilər. Lakin burada işlənən «kişilər» anlamı cinsi bir termin olmaqdan daha çox, həm kişilərə, həm də qismən qadınlara aid edilən sosial bir termindir. Bu patriarxal cəmiyyətin sosial-siyasi həyatında fəal olan bioloji qadın həm dövlətdə, həm də onun kiçik bir forması olan ailədə sosial baxımdan «kişidir» («mərd qadındır» ifadəsində olduğu kimi). Qadın bu cəmiyyətdə sosi­al bir varlıq kimi özünü təsdiq etmək üçün bioloji varlığını unudaraq sosio-psixoloji qermofroditə çevrilməli və nəticədə təbiətin eybəcər bir forması kimi cəmiyyətdən təcrid olunmalıdır. Həmin dövrlərdə yaranan mifoloji dünyagörüşlərin, amazonkalarla əlaqədar tarixi materialların kökü məhz bununla bağlı olmuşdur.

Kişiləri bioloji zamandan çıxarıb, onları sosial zamana qoşmaqla kişiləşdirən patriarxal dövlət institutları qadınları tarixə yəni sürətlə hərəkət edən sosial zamana qoşulmaqdan məhrum edir və qadınlar beləliklə bioloji zamanın ətalətli axarında qalırlar. Beləliklə kişilər tarixin yaradıcısına, qadınlar isə tarixin bioloji bazasına çevrilirlər. Bəşəriyyət tari­xi məhz bu məqamdan başlayaraq sürətlə inkişaf edir. Tarix qadının deyil, kişinin varlığında bioloji zamandan sosial zamana keçir. Məhz bu dövrdən başlayaraq kişi özünü sosi­al bir varlıq kimi tanıyır. Bəşəriyyətin son 6-7 minillikdə keçdiyi tarix, əvvəlki 2 milyon ildə keçilməmişdir. Bu gün feministlərin təsdiq etdikləri kimi bu tarix sosial kişilərin tarixi olmuşdur. Biz bu gün tarixə «qadın gözü» ilə baxsaq, bu tarixdə ilk baxışda kişi gözü ilə görünməyən bir çox məqamları görə bilərik. Qadının cəmiyyətdə tutduğu yeri bilmək üçün onun ailədə tutduğu yeri öyrənməliyik. Çünki, qadın matriarxat dövründən gələn ənənələri patriarxal ailədə qeyri-formal şəkildə qoruyub saxlamış və ailə vasitəsi ilə cəmiyyətin həyatında qeyri-formal olaraq iştirak etmişdir. Buna görə də qadının rolunu tarixdə müəyyənləşdirmək üçün patriarxatdan əvvəlki və sonrakı dövrləri öyrənmək lazımdır. Deməli, həm qadınların, həm də kişilərin hüquqlarını pozan bu patriarxal dövlət bioloji deyil, sosial cinsinə görə patriarxaldır. Bu dövlətdə sosiallaşan kişilər bioloji kişilərdən fərqli olan «üçüncü cins»dir.

 

 

Rauf Məmmədov

SAYTIN XƏBƏRLƏRİ

"Gender və din"/"Məqalələr" bölməsində Elşad Mirinin kitabları təqdim edilmişdir:
- İslam dini zorakılığı qadağan edir
- İslamda qadın-kişi bərabərliyi
- İslamda qadının ictimai həyatdakı rolu
- İslamda ailə həyatı




VİRTUAL MUZEY

XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda qadınların ictimai fəallığının gözəl nümunələri mövcuddur. Azərbaycanda qadın fəallığı, öz yolunu maarifçilik və xeyriyyəçilik ideyalarının yayılmasından başlayaraq, əlbəttə, hər bir ölkədə mədəni, dini, milli ənənələrlə formalaşdırılan spesifik cizgilərinə malik idi. Toplanmış informasiya, şübhəsiz, qadın və gender problemləri sahəsində işləyən müəllimlər, tarixçilər və tədqiqatçılar üçün yardımçı material olacaq. Onlar bu nadir sənədlərdən tarixi istinadlar, vizual və şifahi şəhadət şəklində istifadə etmək imkanı əldə edəcəklər.




AVROPA QADIN TEZAURUSU

Avropa Qadın Tezaurusu - məlumatlar bankında, İnternetdə, qadın kitabxanalarında, sənəd mərkəzlərində və arxivlərdə "qadın" informasiyasının təyin edilməsi və axtarışı üçün professional vasitədir. Tezaurusda 2087 termin var. Tezaurusun Azərbaycan versiyasına bizim cəmiyyətin sosial-siyasi reallıqlarını, milli mədəniyyətimizi və islam mədəniyyətini əks etdirən 589 terminlər daxil edilmişdir.




GENDER DİREKTORİYASI

Gender direktoriyası - qadın və gender məsələlərinə cəlb edilmiş bütün milli strukturlar üzrə verilənlər bankıdır: dövlət strukturları, milli parlament, biznes sektoru, KİV-lər, beynəlxalq təşkilatlar, diplomatik korpuslar, hüquq müdafiəçiləri, yazıçılar, şairlər, rəssamlar və s. Diqqət: direktoriya linklər vasitəsilə qadın QHT-lərin verilənlər bazası, gender layihələrini yerinə yetirən QHT-lərin verilənlər bankı, gender fənləri üzrə tədqiqatçıların və müəllimlərin verilənlər bankı ilə əlaqədardır.




AİLƏ, QADIN VƏ UŞAQ PROBLEMLƏRI ÜZRƏ DÖVLƏT KOMİTƏSİ

Azərbaycan Prezidenti İ.Əliyevin təşəbbüsü ilə 2006-cı il fevralın 6-da Ailə, Qadın və Uşaq problemləri üzrə Dövlət Komitəsi yaradılmışdır. Dövlət Komitəsinin sədri Bakı Dövlət Universitetinin professoru, siyasət elmləri doktoru Hicran Hüseynovadır.




QADIN HÜQUQLARINA DAİR MİLLİ SƏNƏDLƏR

Bölmədə kişilər və qadınlar arasında bərabərliyin əldə olunmasına, qadınların vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına və qadın hüquqlarının müdafiəsinə dair milli sənədlər təqdim edilmişdir.




QADIN HÜQUQLARINA DAİR BEYNƏLXALQ SƏNƏDLƏR

Bölmədə kişilər və qadınlar arasında bərabərliyin əldə olunmasına, qadınların vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına və qadın hüquqlarının müdafiəsinə dair beynəlxalq sənədlər təqdim edilmişdir.




QADIN QHT-LƏRİN VERİLƏNLƏR BAZASI

Verilənlər bazasına rəsmi surətdə qeydə alınmış və qeydə alınmamış təşkilatlar, qadın qrupları daxildir. Diqqət: ölkədə dəqiq profilli QHT-lər yoxdur, ona görə də informasiyanın dolğunluğu üçün axtarışı bir neçə açar sözlər üzrə aparmaq tövsiyə olunur.




GENDER LAYİHƏLƏRİNİ YERİNƏ YETİRƏN QHT-LƏRİN VERİLƏNLƏR BAZASI

Verilənlər bazası 1998-2007-ci illər üzrə gender problemlərinə dair beynəlxalq və milli layihələr haqda informasiya təqdim edir. Axtarış həm tematik açar sözlər, həm də QHT-lərin adı üzrə həyata keçirilir.






Human Rights in the XXI Century - Azerbaijan
















Regional Initiative of Women's Groups for Promoting ICT as a Strategic Tool for Social Transformation




     Sayt «Açıq Cəmiyyət» İnstitutu - Yardım Fondu tərəfindən hazırlanıb