Home page
Send mail
Forward
Back


       Abunə


BİZİM LAYİHƏLƏR









İNFORMASİYA BURAHIŞLARI

İnformasiya vərəqləri - gender nəzəriyyələrini, ictimai həyatın müxtəlif sahələrində gender münasibətlərinin müzakirə problemlərini işıqlandıran xüsusi buraxılışlardır (çap analoqu bölgələrdə yayılmışdır). Nəşrlərdə tədqiqatçılar haqda məlumatı AGİM -in məsləhətçiləri hazırlamışlar.




TƏDQİQATLAR

Bölmədə 1998-ci ildən indiki dövrə kimi Azərbaycan müəllifləri tərəfindən keçirilmiş gender tədqiqatları təqdim edilmişdir.




QAYNAR XƏTT

Təqdim edilmiş ünvanlardan hüquqi, psixoloji və tibbi yardım almaq olar.

YARDIM FORMALARI

Böhran mərkəzi:
t: 4943376
wcc@online.az


Hüquqi məsləhət, psixoloji bərpa edilmə, psixiatr, nevropotoloqun məsləhətləri.

MHAIDS Azerbaijan:
t: 5106614 mhaids@initiative.az


psixoloji bərpa edilmə, psixiatr, nevropotoloqun məsləhətləri

Elmi-tədqiqat Mərkəzi "AREAT"
t: 438 15 77:

areat@azeronline.com

nikah qeydiyyatı zamanı ailədə iqtisadi zorakılığın qarşısını alan tədbirlər kimi, nikah müqaviləsinin bağlanmasının mümkünlüyünə dair məsləhətlər

LTD "Law and Order"
t: (050) 341 06 60
law_order@gender-az.org


hüquqi məsləhət, məhkəmə iddialarının tərtibi, məhkəməyə qədər sənədlərin hazırlanması, ictimai müdafiəçi (ittihamçı) sifətində məhkəmə iclaslarında iştirak

"Təmiz dünya" vətəndaş hüquqları uğrunda sosial birlik
t: 497 10 58


Trafik qurbanlarına dəstək və trafik qurbanlarına sığınacağın verilməsi. Sığınacağın yeri ciddi surətdə məxfidir, onun yerini ancaq işçilər bilir. Qurbanlar və sığınacaq haqda informasiya gizli saxlanılır. Qurban, oraya düşəndən rəsmi hakimiyyətin icazəsinə kimi daima sığınacağın ərazisində yaşayır. Verilmiş informasiya KİV-lərdə dərc edilmir.




SƏS VERMƏ

“Azərbaycan Respublikasında gender bərabərliyi haqda” Qanunla tanışsınızmı?
Bəli
Yox

  


GENDER MƏDƏNİYYƏTİNİN İNKİŞAFINA DAİR MÜLAHİZƏLƏR


Cəmiyyət öz inkişafının müxtəlif mərhələlərində qadınlar və kişilər üçün hüquq normaları, əxlaqi qaydalar, tabular diktə etmiş, onların normal fəaliyyəti üçün müəyyən imkanlar yaratmışdır. Cəmiyyətimizin müasir inkişaf səviyyəsinə gəlib çatmasında qadınların və kişilərin birgə fəaliyyətinin rolu müstəsna əhəmiyyətlidir. Müasir dövrümüzdə də cəmiyyətdə mahiyyət etibarilə bir-birilə bağlı olan və fərqlənən sosial-siyasi hadisə və proseslər baş verir. Bu hadisə və proseslərin təzahürü istiqamətində isə müxtəlif problemlər təşəkkül tapır. Cəmiyyətin sivil inkişafı gedişində həmin problemlərin həll olunmasına böyük ehtiyac yaranır. Bu ehtiyac isə bir çox məsələlərin dərindən tədqiqini, islahat və tədbirlərin həyata keçirilməsini zəruri edir.

Cəmiyyətdə bərqərar olan mövcud vəziyyəti bir məqalə çərçivəsində geniş təhlil etmək mümkün olmadıgı kimi, təzahür edən problemlərin də az müddət ərzində həll olunacağına qərar vermək düzgün olmaz. Belə ki, bəşəriyyət meydana gələndən formalaşan bəzi normalar zaman-zaman deformasiyaya uğrasa da, bu günədək mahiyyətini saxlamaqdadır.

Cəmiyyətdə baş verən demokratik dəyişikliklər fövqündə qadınlar kişilərlə bərabər fəallıq göstərir və özlərinin vətəndaş hüquqlarını təsdiqləməyə çalışırlar. Ölkədə gedən dəyişikliklərin qadınların iştirakı olmadan uğurla həyata keçirilməsinin mümkünsüzlüyü haqda içtimai fikri dəstəkləmək zərurəti meydana çıxır. Bu fikrin zərurəti təkcə qadınların əhalinin 52%-ni təşkil etməsi və onların böyük hissəsinin ali təhsilli olması ilə deyil, həm də onunla izah olunur ki, qadınlar vətəndaş cəmiyyətinin fəal qüvvələridirlər.

Azərbaycanda siyasi həyatın canlandığı bu dövrdə qadınların müzakirə etdiyi məsələlər içərisində siyasi məsələlər: ölkənin müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü, Qarabağ problemi və s. əsas yer tuturdu. Qadınların ən fəal hissəsi başa düşürdü ki, ölkənin gələcək taleyi üçün onlar kişilərlə bərabər məsuliyyət daşıyırlar. Bu cavabdehliyin həyata keçirilməsi öz növbəsində idarəetmədə qərarların qəbuluna və icrasına təsir etmək məqsədi ilə siyasətdə qadınların rolunun artırılmasını nəzərdə tuturdu. Bu gün də bu məsələ gündəmdədir.

İnkişaf səviyyəsindən asılı olmayaraq bütün dünya ölkələrində qadın problemi labüddür. Lakin bu problemin hansı səviyyədə olması böyük əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, zəif ölkələrə nisbətən inkişaf etmiş   ölkələrdə adı çəkilən problemin həlli istiqamətində zəruri tədbirlər həyata keçirilir, problem yaradan səbəblərin aradan qaldırılması diqqət mərkəzinə çəkilir. Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan cəmiyyətində həmin problemin həlli istiqamətində sanballı işlər görülməkdədir, günün fövqündə duran zəruri islahatlar aparılır. Bu tədbirlər işığında Azərbaycan inkişaf edir, sivil ölkələr içərisində öz yerini möhkəmlədir. Məhz həmin tədbirlərin həyata keçirilməsi nəticəsində klassik Şərq ölkəsi olan Azərbaycan öz milli mentalitetini qoruyub saxlamaqla Avropa məkanına inteqrasiya edir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, inkişaf olimpi kimi həsrətlə baxdığımız Avropa ölkələrinin əksəriyyətində cəmiyyətdə qadının sosial statusu məsələsi hələ də qənaətbəxş deyil. Bəzi ölkələrdəki nailiyyət son illərin nəticəsidir. Тəkсə onu demək kifayətdir ki, bu gün bütün dünyaya demokratiya «ixrac edən» İngiltərədə 1850-ci ilə qədər ölkə üzrə əhalinin ümumi siyahıya alınmasında qadınlar hesablanmırdı.

Fransa inqilabının əsas sənədi olan «İnsan və vətəndaşın hüquqları Bəyannaməsi» təntənəli surətdə elan etdi: «Bütün insanlar azad və bərabərhüquqlu doğulurlar». Buradakı «Les hommes» müraciəti ikimənalı çalar daşıyaraq, heç də «qadın» mənasını deyil, məhz «kişi» və eyni zamanda həm də «insan» mənasını verir. Aydın idi ki, kişilər "azad və bərabərlər"in ümumqəbuledilmiş kateqoriyasına düşürdü, lakin qadınların bu kateqoriyaya düşüb-düşmədikləri naməlum olaraq qalırdı. Onların vətəndaşlıq hüququ haqda ümumiyyətlə, nə təsdiq, nə də inkar formasında heç nə danışılrmırdı.

Roma hüququ kursundan aqnasiya sistemi haqqında qısa arayış vermək yerinə düşər: Qədim Roma hüququnda nikahın müxtəlif formaları məlum idi, о cümlədən, qızın gələcək ərinə arvad (həyat yoldaşı) qismində alınıb-satılması; lakin Roma hüququndakı XII cədvəl qanunlarından başlayaraq, romalı qadının eyni zamanda həm ərinin, həm də atasının nəslinə mənsub olmasına görə, nikahın aqnat-himayədarları müflisləşdirdiyi səbəbindən, qadına düşən əmlakın idarə edilməsi üstündə nəsillər arasında konfliktlər yaranmağa başladı. Bunun qarşısını almaq üçün ata tərəfdən olan qohumların müdafiəsi üçün «azad nikah» yaranır. Bu aqnasiya sistemi tədricən, qadınların qismən hüquqlar əldə etməsinə və ailə başçısının himayəsindən çıxmasına səbəb oldu ki, bu da qadınların emansipasiyasının, yəni hüquqlar əldə etməsinin başlanğıcını qoydu. Beləliklə, qadın hüquqlarının, qadın emansipasiyası tarixinin böyük hissəsi - atanın ailəsi, ərin ailəsi və dövlət arasında olan hüquqi maraqlara əsaslanmış, iki ailə (ata və ər) və dövlət arasında hakimiyyət münasibətlərinin dəyişməsinin əsasında duran hüquqi prosesdir.

Aqnasiya sistemi üzrə qadın hüquqlarının nizama salınmasının sosial-hüquqi tarixinə nəzər yetirsək, qadınların hüquqi statusunun necə formalaşdığının sosial əsasları daha aydın olar: hər şey elə qaydada qanuniləşdirilib ki, qadın varis (vərəsə) doğmalı idi və bununla da, qadının istənilən bütün digər statusları ilə müqayisədə analıq statusu daha yüksək olurdu; həmçinin mülkiyyətin sonradan ona keçəcəyi varisin (arvadının oğlunun) mənşəyi şəksiz olmalıdır və gəlinin bakirəliyinə qoyulan bütün sərt şərtlər, qadınların xəyanətinin vəhşicəsinə cəzalandırılması və kişi xəyanətlərinə barmaqarası baxılması da əsasını buradan götürür. Zorlama cinayət kodeksi ilə həddən artıq sərt sanksiyalaşdırılırdı. Belə ki, o, ərin şəxsi mülkiyyətinə qəsd etmək kimi başa düşülür, amma qadının öz əri tərəfindən döyülməsi və ərin öz qadınına qarşı zorakılığı isə - tamamilə mümkün olan bir hadisə kimi qəbul edilirdi. Əgər biz bütün hüquq institutlarının (qanunvericiliyin), şəxsi mülkiyyətin kişi xətti ilə ötürülməsi və yığılmasına kömək üçün işlədikləri ilə razılaşsaq, hər şeyin məntiqi cəhətdən düzgün olmasının və reallığa uyğun gəlməsinin şahidi olarıq.

Məlumdur ki, demokratik ölkələrdə cəmiyyətin inkişafı yolları haqqında qərarları yalnız siyasi və iqtisadi sahələrin rəhbərləri qəbul etmirlər. Bu qərarların təkmilləşməsində vətəndaş cəmiyyəti, о cümlədən digər inzibati idarəçilər, iş adamları, iqtisadi subyektlər kimi ev təsərrüfatları, xüsusi marağı olan qruplar, həmkarlar təşkilatları, ictimai hərəkatlar, qeyri-hökumət təşkilatları (QHT) və kütləvi informasiya vasitələri iştirak edirlər.

Transformasiya dövrünü yaşayan ölkələrdə, о cümlədən Azərbaycanda formalaşan ğüclü vətəndaş cəmiyyəti həmin ölkələrin iqtisadi və siyasi inkişafını sürətləndirə bilər. Qadınların bu prosesdə iştirakının xarakteri və səviyyəsi isə keçid prosesinin özünün uğuru üçün vacib həyati əhəmiyyətə malikdir. Qadınların yerli idarəetmə səviyyəsində .siyasi fəaliyyəti və QHT-nın işində aktiv iştirakı, onlara siyasi və ictimai həyata öz təsirlərini gücləndirməyə kömək etdiyi kimi, ailə iqtisadiyyatında və kiçik sahibkarlıq fəaliyyətində qadın əməyinin təsdiqi və müdafiə edilməsi, iqtisadiyyata öz təsirlərini artırmaqda qadınlara kömək edir.

Fikrimizcə isə, dünyanın bir parçası olan Azərbaycanda fərqli bir mədəniyyət formalaşıb ki, bunun nəticəsində də qeyd olunan problemin həlli istiqamətində müəyyən işlərin görülməsi, bu cəmiyyətdə gender mədəniyyətinin təntənəsinə səbəb ola bilər. Lakin о da faktdır ki, bizim cəmiyyyətimiz də bir çox problemlərdən xali deyil və biz bu problemlər, onların təbiəti ilə bağlı təhlil işini apararaq, onu söyləyə bilərik ki, Azərbaycanda qadının cəmiyyətdəki rolunu artırmaq, qadına qarşı аyrı-seçkilik hallarını aradan qaldırmaq üçün həm dövlət səviyyəsində islahatlar aparılmalı, qanunvericilik aktları təkmilləşməli, həm də cəmiyyətdə, insanların arasında maarifləndirmə işi həyata keçirilməlidir.

Qeyd etmək lazımdır ki, bütün bəşəriyyət üçün xas olan problemin öyrənilməsinə çoxlu sayda tədqiqat işləri həsr olunub. Bu sahədə Azərbaycanda kiçik və böyük həcmli tədqiqat işləri aparılmış, sosioloji sorğular keçirilmiş, ictimai rəу оуrənilmişdir. Ə.Abasov, R.Mirzəzadə, R. İbrahimbəyova, Z. Quluzadə, L.Mövsümova, H.Qasımova, Z.Şabanov, A.Veysəlova, R.Məmmədov, M.Zeynalova, M.Mahmudov, M.Nəcəfli, N.Salmanova və başqaları öz tədqiqatlarında bu problemin aradan qaldırılması yollarını aramış, fikir və təkliflərini irəli sürmüşlər.

Aparılan islahat və tədbirlərə, maarifləndirmə işlərinə baxmayaraq, cəmiyyətimizdə qadının sosial-siyasi-hüquqi vəziyyətinin lazımınca təsdiqlənməməsi, bu problemin aktuallığını gündəmə gətirir. Respublikanın statistik göstəricilərinə görə, azlıq təşkil edən kişilər (4 milyon 103 min - 49%) çoxluq təşkil edən qadınlardan (4 milyon 243 min - 51%) istər dövlət idarəetmə sahəsində, istərsə də biznes, iqtisadiyyat, elm sahəsində üstünlük təşkil edirlər. Təhsil sahəsində qadınlar 72%-lə, səhiyyə sahəsində isə 70%-lə təmsil olunurlar. Təzad təşkil edən fakt odur ki, pedaqoqların 70%-i qadınlar olsa da, məktəb direktorlarının 80%-ni kişilər təşkil edir. Qadınlar məktəbə qədər təhsil sahəsində işləyənlərin 100%-ni, ibtidai təhsildə 90-95%, orta sinif pedaqoqlarının 80%-ni, yuxarı sinif pedaqoqlarının 70%-ni təşkil edirlər. Milli Məclisin 125 üzvündən yalnız 14-ü (12%) qadındır. 82 rayon icra hakimiyyətinin başçısının arasında 2-si isə qadındır. İcra hakimiyyəti başçılarının 410 müavinin 22 nəfəri (5,3%) qadındır. RİH-lərində işləyən 577 şöbə müdirindən 55 nəfəri (9,5%) qadınların payına düşür. Respublika səviyyəli 88 yüksək vəzifədən yalnız 6-ı qadınlar həyata keçirir.

Eyni zamanda ali təhsillilərin 30-40%-i, elmlər doktorlarının 10%-i, akademiklərin 5%-i qadınlardır. Nəinki təhsilin müxtəlif sahələrində, eyni zamanda digər sahələrdə də qadınların təmsil olunma faizi tez-tez dəyişilir.

BMT-nin məlumatlarında qeyd olunur ki, qadınlar dünya əhalisinin yarısını təşkil edirlər, dünya işlərinin üçdə ikisini həyata keçirirlər, lakin dünya gəlirinin onda birini qazanır və dünya mülkiyyətinin yüzdə birindən azına malikdirlər.

Azərbaycan cəmiyyətinin ümumi mənzərəsini yaradaraq və bu cəmiyyətdə aparılan işləri təhlil edərək bəzi nəticələrə gəlmək olar:

1. Qadınlar cəmiyyətin tamhüquqlu üzvüdürlər və heç bir sosiumun inkişafı qadınlar olmadan mümkün deyil. Zaman-zaman cəmiyyətdə qadınların sayı artıb-azalsa da, onların cəmiyyətə xidməti inkarolunmaz faktdır. Bu səbəbdən cəmiyyətdə qadınlara kişilərlə bərabər hüquq, azadlıq və imkanlar verilməlidir.

2. Cəmiyyətdə qadınlara qarşı ауrı-seçkiliyin formalaşması feminist ideya, baxış və hərəkatların yaranmasına səbəb olmuş və dünyanın müxtəlif ölkələrində feminizmin liberal-islahatçı, sosial-marksist, radikal, mədəni, humanist, milli, irqi, dini feminizm formaları təzahür etmişdir ki, onların əsas məqsədi kişiləri hakimiyyət olimpindən aşağı salmaq və özlərinin zirvəyə qalxmasına təkan verməkdir.

3. Azərbaycan xalqının özünə xas olan adət-ənənələri, psixoloji keyfiyyətləri var. Biz öz milli mentalitetimizi saxlamaqla, milli kaloriti qorumaqla bəşəri dəyərləri qəbul edib, inkişaf etdiririk. Müxtəlif mədəniyyətlərdə gender məsələsinə baxışlar fərqli olduğu üçün Azərbaycan xalqının sözü gedən məsələyə münasibəti də başqa cür olmuş, uzun illər ərzində formalaşmış mədəniyyətimizdən bəzi elementlər sərf-nəzər edilmiş və bu prosesə üzü dahi şair Nizamidən bu tərəfə Azərbaycan poeziyası, ədəbiyyatı, dramaturgiyası, böyük töhfələr vermis və hazırda da bu sahədə xeyli işlər görülməkdədir.

4. Cəmiyyətdə qadınlara qarşı ауrı-seçkilik hallarının aradan qaldırılması üçün Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında, Cinayət, Ailə və Əmək Məcəlləsində müvafiq qanun və maddələr öz əksini tapıb. Hətta bəzi maddələrdə «pozitiv diskriminasiya» elementləri də özünə yer edib. Əsas məsələlərdən biri və ən başlıcası odur ki, qadınlar öz hüquq və azadlıqlarını bilməli və cəmiyyətin ictimai həyat sferalarının inkişafında fəal iştirak etməlidirlər.

5. Transformasiya dövrünü yaşayan ölkələrdə formalaşan güclü vətəndaş cəmiyyəti həmin ölkələrin iqtisadi və siyasi inkişafını sürətləndirə bilər. Qadınların bu prosesdə iştirakının xarakteri və səviyyəsi isə keçid prosesinin uğurlu olması üçün vacib həyati əhəmiyyətə malikdir. Qadınların idarəetmədə fəaliyyəti və aktiv iştirakı, onlara siyasi və ictimai həyata öz təsirlərini gücləndirməyə kömək etdiyi kimi, ailə iqtisadiyyatında və kiçik sahibkarlıq fəaliyyətində qadın əməyinin təsdiqi və müdafiə edilməsi, iqtisadiyyata öz təsirlərini artırmaqda kömək edir. İqtisadiyyatın ənənəvi olaraq qadınlar məşğul olan sahələrində (maliyyə, ticarət, rabitə, mənzil-kommunal təsərrüfatı) harada ki, qadınların məşğulluq səviyyəsi yüksək idi, qadınların kişilərlə əvəz olunması başlandı. Lakin qadınlardan sonra ixtisar «dalğası» kişilərə də təsir göstərdi və tikinti, maşınqayırma, qara və əlvan metallurqiya kimi iqtisadiyyatın kişilərə aid olan sahələrində də işsizlik yarandı, iqtisadiyyatın yeni bazar sahələrinə uyğunlaşması gender aspektində seqmentləşmiş oldu.

Məşğulluq xidmətlərinin verdiyi məlumatlara görə, əmək qabiliyyətli əhalinin 22,1%-ni işsiz qadınlar, 16,2% -ni işsiz kişilər təşkil edirlər. Ümumiyyətlə, işsizlər əməк qabiliyyətli əhalinin 38,3%-ni təşkil edirlər.

2000-ci ilin statistikasına görə qeydiyyatdan keçmiş işsizlərin ümumi sayı 43.739 nəfər olmuşdur ki, onların 24095-ni qa­dınlar təşkil edirlər (60%-ə yaxın). Respublikada qeydə alınan işsizlik 1,3%-dir.

Ümumi işsizliyin artmasına baxmayaraq, işləyənlər arasında qadınların sayı demək olar ki, yarıya bərabərdir (48,5%). Bu hal qadınlar arasında məşğulluğun əvvəlcədən də yüksək səviyyədə olması və onların yüksək savada malik olmaları ilə izah olunur.

Qadınların əməк bazarında vəziyyəti ziddiyyətli xarakter daşıyır. Bu onunla izah olunur ki, ümumi iqtisadiyyatda işçi qüvvəsinə təlabatın aşağı düşməsi fonunda muzdlu əmək sahəsində qadınlara təlabat yüksək olaraq qalır. Ölkə iqtisadiyyatında dövlət sektorunda işçilərin sayının ilbəil azalmasına baxmayaraq,  1994-1999-cu illər ərzində qadınlar arasında məşğulluğu 3% artmışdır (1994-cü ildəki 45% 1999-cu ildəki 48,7% qədər). Bu öz əksini məşğulluğun struktur dəyişikliyində tapmışdır. 90-cı illərin ikinci yarısında iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində məşğulluğun qadın və kişilərin arasında bölünməsində dəyişiklər baş verdi. Sənaye, kənd təsərrüfatı, kreditləşmə və sığorta, kommunal təsərrüfat sahələrində qadınların məşğulluğunun azalması müşahidə olunur. İqtisadiyyatın fəaliyyət növlərində  qadın və kişilərin qeri-mütənasib təmsil olunmaları bəzən qadınların, bəzən kişilərin xeyrinə olmuşdur. Qadınların minimal iştirak etdikləri sahələr - tikinti (13,5%) və nəqliyyat (14,6%), maksimal iştirak etdikləri sahələr - səhiууə (70,2%), təhsil və mədəniyyətdir (67,9%). Demək olar ki, kişilər humanitar sahələrdən uzaqlaşır və işləyən əhalinin səhiyyədə 29,8%-ni, təhsildə 32,1%-ni təşkil edərək, əsasən, rəhbərlik səviyyəsində təmsil olurlar. Digər sahələrdə bölgü daha mütənasibdir, lakin hər yerdə kişilərin üstünlüyü mövcuddur.

Ümumiyyətlə, bütün sahələrdə gender bölgüsünü piramida-vari strukturu saxlanılır, yəni qadınlar bir qayda olaraq, idarəetmə piramidasının aşağı hissələrində yerləşirlər. Ola bilsin ki, belə gender bölgüsünün səbəbi, məsələn tikinti sahəsində zəif inkişaf etmiş əməyin mühafizə sistemi, nəqliyyat sahəsində yol hərəkətindəki yüksək təhlükə, eləcə də qüvvədə olan bir sıra sosial stereotiplərdən irəli gəlir. Ola bilsin ki, təhsil və səhiyyə sahələrinin kişilərə nisbətən qadınlara daha cəlbedici görünməsinin səbəbi bu sahələrdə iş qrafikinin daha dinamik və iş gününün daha qısa olmasıdır. Təbii ki, buna uşaqların qayğısı və tərbiyəsi sahəsindəki məsulliyəti qadının üzərinə qoyan stereotip də səbəb olur. Şübhəsiz ki, belə gender bölgüsünün digər bir səbəbi də qadınların əmək haqqının daha aşağı olduğu sahələrdə cəmləşməsidir. İqtisadiyyatın dövlət bölgüsündə çalışan qadınların sayının kişilərə nisbətən artması bu qəbildən olan proseslərdəndir.

6. Doğrudur ki, Azərbaycan ailələrində qadınlara qarşı zorakılıq halları var. Ancaq apardığımız müşahidələrə, sosioloji tədqiqatların və ictimai rəy sorğularının nəticələrinə görə bu hallar azalmağa doğru gedir, ölkənin mədəni və iqtisadi inkişafı belə halların baş verməsinə öz təsirini göstərməklə, onların aradan qalxmasına səbəb olacaq.

«Simmetriya» Gender Assosiasiyasının Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında keçirdiyi sorğunun nəticələrinə görə qadınlar daha çox ailədə 42,4%, ər evində 27,2% və kollektivdə 29,4% zorakılığa məruz qalırlar. Qadınlar vurğulamışlar ki, onlar daha çox mənəvi-67,l%, fiziki-27,9%, iqtisadi-7,8%, cinsi - 6,2% zorakılıqla qarşılaşırlar.

Azərbaycanda daha çox mənəvi və fiziki zorakılıq hallarına yol verilir ki, onun həlli istiqamətində həm yerli, həm də dövlət səviyyəsində işlər aparılmaqla bərabər, maarifləndirmə həyata keçirilməlidir.

7. «Bizim ellərdə bir adət də var, qadın olan yerdə ədalət də var!», -söyləyən böyük şairimiz Səməd Vurğun heç də səhv etməmişdir. Dünyada baş verən sosial-siyasi hadisə və prosesləri təhlil obyektinə çəksək, onu müşahidə edərik ki, müharibə, münaqişə və qarşıdurmaların aradan qaldırılmasında, həllində qadınlar xüsusi çəkiyə malikdirlər. İstər ölkə daxili, istər ölkələr arasındakı çəkişmə və mübahisələrin sülh yolu ilə həllində qadınlar mühüm mövqe tuturlar. Qadın ana olduğundan həmişə qan tökülməsinin əleyhinə olmuş, dinc əhalinin həlak olmasını pisləmiş, cəmiyyətdə sülh mədəniyyətinə nail olunmasının zəruriliyini ön plana çəkmişdir. Gender probleminin həllində də sülh mədəniyyəti öz bəhrəsini verməkdədir.

Qeyd edək ki, qadınların sülh proseslərinə qatılması imkanlarının dəstəklənməsi Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qadınlar üçün İnkişaf Fondunun (UNİFEM) ən əsas prioritetlərindən biridir. 2000-ci ildə məhz bu agentlik BMT- nin Təhlükəsizlik Şurasına müraciət edərək istənilən münaqişənin müzakirəsində gender aspektinə arxalanmağa çağırmışdı. Bu çağırışın nəticəsi kimi 2000-ci ilin oktyabrın 31-də Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən 1325 (2000) saylı qətnamə qəbul edildi. Bu tarixi qətnamə qadınların münaqişələrin qarşısının alınması və həllində, eləcə də sülh quruculuğunda oynadıqları rolun etiraf edilməsi sahəsində atılmış mühüm bir addım oldu. Məhz 1325 (2000) qətnaməsi ilə Təhlükəsizlik Şurası üzv dövlətləri münaqişələrin qarşısının alınması, nizamlanması və həlli üçün milli, regional və beynəlxalq institutlar və mexanizmlər çərçivəsində qərar qəbul etmənin bütün səviyyələrində qadınların daha geniş təmsil olunmasını təmin etməyə təkidlə çağırırdı. Eyni zamanda bu qətnamə sülh sazişlərilə ilə bağlı aparılan danışıqlarda və sazişlərin həyata keçirilməsində iştirak edən bütün tərəfləri sülh və təhlükəsizliyin qorunmasına yönəlmiş səylərdə qadınların bərabərhüquqlu iştirakının vacibliyini vurğulayan genderi nəzərə almağa dəvət edirdi.

Bir neçə il öncə UNİFEM-in dəstəyi və iki müstəqil ekspert Elizabet Ren və Elen Conson Sirlefin səyi ilə qadınlar, sülh və müharibə məsələləri üzrə hesabat hazırlandı. Bu iki qadın bir il ərzində (2001-2002) dünyanın 14 münaqişə ocağında (bu siyahiya Bosniya və Hersoqovina, Kamboca, Kolumbiya, Konqo Demokratik Respublikası, Şərqi Timur, Makedoniya (keçmiş Yuqoslav Respublikası), Yuqoslaviya Federal Respublikası - Kosova daxil olmaq şərti ilə, İsrail, Qvineya, Liberiya, zəbt edilmiş Fələstin torpaqları, Ruanda, Syerra Leone və Somali daxil idi) olmuş, bir çox qadınlarla görüşmüş və belə bir nəticəyə gəlmişlər ki, bütün bu ərazilərdə qadınlar münaqişələrdən ən çox zərər çəkmələrinə baxmayaraq, sülhyaratma proseslərində onlar sözün əsl mənasında təmsil olunmamışlar.

8. Bu gün ictimai həyatın bütün sahələrində kişilərlə bərabər iştirak etmək üçün Azərbaycan qadınlarına hər bir qanuni imkan və şərait yaradılmışdır. Azərbaycan qadınları milli qanunvericilik orqanlarında, elmdə, mədəniyyətdə, təhsildə, səhiyyədə təmsil olunurlar və onların həm iştirak və həm də rəhbərlik səviyyəsində özlərin təsdiq etməsi isə ölkədə aparı­lan islahatların məntiqi nəticəsidir.

9. Biz Qarabağ müharibəsi və Ermənistandan deportasiya nəticəsində köçkün və didərgin düşmüş azərbaycanlılar içərisində qadınların həyat şəraitini qısaca təhlil edək. Bu qadınların məişət, həyat şəraiti dözülməz və ağır olduğu üçün onların himayəyə böyük ehtiyacı yaranıb. Çadır və vaqonlarda yaşayan insanların, о cümlədən qadınların həyat şəraiti ilə tanış olan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tezliklə bütün çadır şəhərciklərinin ləğv ediləcəyini, köçkün və qaçqınların yeni salınmış qəsəbələrdə məskunlaşacağını bildirmişdir. Qadınların reproduktiv funksiyası üçün heç bir şəraiti olmayan çadır və vaqonlardan yeni mənzillərdə məskunlaşması onların probleminin həlli istiqamətində mühüm addımdır.

10. Hazırda dünyamızda ən çox prioritet verilən sahələrdən biri də cəmiyyətdə gender mədəniyyətinin formalaşmasının zəruriliyidir. Buna əsas səbəb isə ictimai həyatda tez-tez baş verən hüquq pozuntuları, bir cins tərəfindən digər cinsin imkanlarının məhdudlaşdırılması, rolunun zəiflədilməsidir. Сəmiyyətdəki əksər kataklizmlərin, qarşıdurmaların və digər neqativ halların baş verməsinin əsas səbəbi də buradan qaynaqlanır. Həmin problem isə cəmiyyətdə gender mədəniyyətinin aşağı olmasının birbaşa səbəbidir.

Son illər qadın məsələsinin mütəşəkkiliyinə və qloballaşmasına baxmayaraq, qadınların vəziyyətində əsaslı dəyişikliklər demək olar ki, gözlənilən səviyyədə hələ baş verməyib. Tarix boyu qadın hüquqları uğrunda getmiş mübarizə müasir dövrdə yeni çalarlar kəsb edir. Qadın məsələsinin qloballaşması, onun məqsəd kimi sosial-mədəni həyatın bütün sahələrində həqiqi real bərabərlik, cəmiyyətdə bütün rəhbər və nəzarətedici funksiyaları kişilərlə bərabər daşıma tələbini seçməsi, qadın məsələsinin aparıcı qüvvə və strukturlarının nümayəndəsi kimi qadınlarla bərabər kişilərin də çıxış etməsi, yerli strukturlarla bərabər beynəlxalq qurumların qadın hüquqlarını müdafiə etməsi, qadın-kişi qarşıdurmasını onların birgə ahəngdar fəaliyyətə yönəldən müntəzəm olaraq sayı artan gender konsepsiya və proqramlarının əvəz etməsi - qadın probleminin yeni cəhətlərini və qadın hərəkatının müasir dövrdə yeni istiqamətini səciyyələndirən keyfiyyət göstəriciləridir. Hər ölkə dünya təcrübəsindən qidalanaraq öz sosial, siyasi, iqtisadi, mənəvi, hüquqi inkişafı və mentalitetinə uyğun inkişaf proqramı və onun daxilində gender və qadın problemləri ilə əlaqədar konkret və özünəməxsus modellər yaratmalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan qadını öz dəyanəti, iradəsi, ağlı, təfəkkürü, mərdliyi, mənəvi saflığı və kamilliyi ilə cəmiyyətimizin həyatında, xalqımızın milli-mənəvi dəyərlər sisteminin formalaşmasında olduqca əhəmiyyətli rol oynamışdır.

Gender üzrə bəzi mütəxəssislərin və politoloqların araşdırmaları istisna olmaqla, gender mədəniyyəti mövzusu Azərbaycanda xüsusi tədqiqat və geniş müzakirə obyekti olmayıb. Buna isə yaranmış ehtiyac danılmazdır. Gender mədəniyyətinə dair biliklərin təhlili və ümumiləşdirilməsi, əldə edilmiş elmi nəticələrin ictimai praktikada istifadəsi, maarifçilik yolu ilə gender mədəniyyəti prinsiplərinin sosial idrakda və ictimai fikirdə qərarlaşması - ümummilli vəzifədir. Hesab edirik ki, bu məsuliyyətli iş təxirəsalınmadan və ardıcıl surətdə həyata keçirilməlidir. Gender mədəniyyəti ideyası, onun dərin fəlsəfi-kateqorial mənası, məzmun-mahiyyəti geniş ictimaiyyətin nəzər-diqqətinə çatdırlmalıdır, insanlar bu məsələ ilə qayğılanmalı və yaşamalıdır. İlk öncə isə problemin alim-mütəxəssislər, ziyalılar, ictimai və siyasi xadimlər, QHT rəhbərləri və s. tərəfindən müzakirəsini, gender mədəniyyəti mövzusu ilə bağlı elmi konfrans, seminar-treninqlərin keçirilməsini, müvafiq tələblərə cavab verən əsərlərin, dərslik və vəsaitlərin yazılıb nəşr olunmasını məqsədə uyğun hesab etmək olar.

Azərbaycanda gender mədəniyyətinin inkişafı cəmiyyəti təşkil edən üzvlərin mədəni səviyyəsindən, hüquqi biliyindən və ölkədə həyata keçirilən islahatların əhəmiyyəti ilə adekvatlıq təşkil edir və bütün əhali normal, stabil və sivil cəmiyyət quruculuğunda fəal iştirak etməlidir.

 

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

 

1. Abasov Ə. Mirzəzadə R. Müasir Azərbaycanda gender siyasəti. Bakı, Səda, 2006, 204 s.

2.  İbrahimbəyova R. Təhsilin gender aspektləri. «Azərbaycanda gender tədqiqatları». Bakı, Adiloğlu, ş. 48-52.

3. Paşayeva G. Sülhyaratma prosesinin gender perspektivi. «Gender. Mədəniyyət» məcmuəsi. Bakı, Adiloğlu, 2003, s.l17-120.                                                      

4. Abdullayeva A. Keçid dövründə qadınların əmək bazarında vəziyyəti. «Gender. Mədəniyyət» məcmuəsi. Bakı, Adiloğlu, 2003, s. 111 -114.

5. Cəfərova T. Qərar qəbulu prosesində qadınlarm iştirakı. «Gender. Mədəniyyət» məcmuəsi. Bakı, Adiloğlu, 2003, s. 127-130                                 .                     

6. Тополь Э. Женское время. М, 1997г., с. 474-478.

7.  Дождев Д.В. Римское частное право. Учебник для вузов М., Издательская группа ИНФРА Норма, 1997, s. 257.

8. Вардиман Е. Женщина в древнем мире. М., Наука, Главное управление восточной литературы, 1990, с. 145.

 

Zeynəddin Şabanov

SAYTIN XƏBƏRLƏRİ

"Gender və din"/"Məqalələr" bölməsində Elşad Mirinin kitabları təqdim edilmişdir:
- İslam dini zorakılığı qadağan edir
- İslamda qadın-kişi bərabərliyi
- İslamda qadının ictimai həyatdakı rolu
- İslamda ailə həyatı




VİRTUAL MUZEY

XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda qadınların ictimai fəallığının gözəl nümunələri mövcuddur. Azərbaycanda qadın fəallığı, öz yolunu maarifçilik və xeyriyyəçilik ideyalarının yayılmasından başlayaraq, əlbəttə, hər bir ölkədə mədəni, dini, milli ənənələrlə formalaşdırılan spesifik cizgilərinə malik idi. Toplanmış informasiya, şübhəsiz, qadın və gender problemləri sahəsində işləyən müəllimlər, tarixçilər və tədqiqatçılar üçün yardımçı material olacaq. Onlar bu nadir sənədlərdən tarixi istinadlar, vizual və şifahi şəhadət şəklində istifadə etmək imkanı əldə edəcəklər.




AVROPA QADIN TEZAURUSU

Avropa Qadın Tezaurusu - məlumatlar bankında, İnternetdə, qadın kitabxanalarında, sənəd mərkəzlərində və arxivlərdə "qadın" informasiyasının təyin edilməsi və axtarışı üçün professional vasitədir. Tezaurusda 2087 termin var. Tezaurusun Azərbaycan versiyasına bizim cəmiyyətin sosial-siyasi reallıqlarını, milli mədəniyyətimizi və islam mədəniyyətini əks etdirən 589 terminlər daxil edilmişdir.




GENDER DİREKTORİYASI

Gender direktoriyası - qadın və gender məsələlərinə cəlb edilmiş bütün milli strukturlar üzrə verilənlər bankıdır: dövlət strukturları, milli parlament, biznes sektoru, KİV-lər, beynəlxalq təşkilatlar, diplomatik korpuslar, hüquq müdafiəçiləri, yazıçılar, şairlər, rəssamlar və s. Diqqət: direktoriya linklər vasitəsilə qadın QHT-lərin verilənlər bazası, gender layihələrini yerinə yetirən QHT-lərin verilənlər bankı, gender fənləri üzrə tədqiqatçıların və müəllimlərin verilənlər bankı ilə əlaqədardır.




AİLƏ, QADIN VƏ UŞAQ PROBLEMLƏRI ÜZRƏ DÖVLƏT KOMİTƏSİ

Azərbaycan Prezidenti İ.Əliyevin təşəbbüsü ilə 2006-cı il fevralın 6-da Ailə, Qadın və Uşaq problemləri üzrə Dövlət Komitəsi yaradılmışdır. Dövlət Komitəsinin sədri Bakı Dövlət Universitetinin professoru, siyasət elmləri doktoru Hicran Hüseynovadır.




QADIN HÜQUQLARINA DAİR MİLLİ SƏNƏDLƏR

Bölmədə kişilər və qadınlar arasında bərabərliyin əldə olunmasına, qadınların vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına və qadın hüquqlarının müdafiəsinə dair milli sənədlər təqdim edilmişdir.




QADIN HÜQUQLARINA DAİR BEYNƏLXALQ SƏNƏDLƏR

Bölmədə kişilər və qadınlar arasında bərabərliyin əldə olunmasına, qadınların vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına və qadın hüquqlarının müdafiəsinə dair beynəlxalq sənədlər təqdim edilmişdir.




QADIN QHT-LƏRİN VERİLƏNLƏR BAZASI

Verilənlər bazasına rəsmi surətdə qeydə alınmış və qeydə alınmamış təşkilatlar, qadın qrupları daxildir. Diqqət: ölkədə dəqiq profilli QHT-lər yoxdur, ona görə də informasiyanın dolğunluğu üçün axtarışı bir neçə açar sözlər üzrə aparmaq tövsiyə olunur.




GENDER LAYİHƏLƏRİNİ YERİNƏ YETİRƏN QHT-LƏRİN VERİLƏNLƏR BAZASI

Verilənlər bazası 1998-2007-ci illər üzrə gender problemlərinə dair beynəlxalq və milli layihələr haqda informasiya təqdim edir. Axtarış həm tematik açar sözlər, həm də QHT-lərin adı üzrə həyata keçirilir.






Human Rights in the XXI Century - Azerbaijan
















Regional Initiative of Women's Groups for Promoting ICT as a Strategic Tool for Social Transformation




     Sayt «Açıq Cəmiyyət» İnstitutu - Yardım Fondu tərəfindən hazırlanıb