AÄ°LÆDAXÄ°LÄ° PSÄ°XOLOJÄ° PROBLEMLÆR
Cəmiyyət
ailÉ™nin tÉ™mÉ™li üzÉ™rindÉ™ qurulur. Ona görÉ™ dÉ™ qÉ™dim zamanlardan ailÉ™ mÉ™sÉ™lÉ™sinÉ™ É™n
ciddi bir məsələ kimi baxılıb.
Cəmiyyətdə
stabilliyin vÉ™ harmoniyanın təşəkkül tapmasında ailÉ™nin üzÉ™rinÉ™ xüsusi yük
düÅŸür. Öz daxili qayda-qanunları ilÉ™ formalaşıb inkiÅŸaf edÉ™n ailÉ™ sÉ™mimi
münasibÉ™tlÉ™rÉ™ É™saslanaraq, mövcud mÉ™dÉ™ni-psixoloji É™laqÉ™lÉ™rÉ™ vÉ™ meyarlara
söykÉ™nmÉ™klÉ™ sturkturunu qoruyub saxlayır.
Ailənin
mahiyyÉ™ti onun funksiya vÉ™ quruluÅŸundan, hÉ™r bir ailÉ™ üzvünün yerinÉ™ yetirdiyi
rolu ilÉ™ diterminÉ™ olunur. AilÉ™ ictimai hÉ™yatda yerinÉ™ yetirdiyi tÉ™sÉ™rrüfat -
iqtisadi, nəsilartırma, tərbiyə və emosional, rekreativ, kommunikativ və
tÉ™nzimlÉ™yici funksiyaları vasitÉ™silÉ™ bütöv bir sistem təşkil edir. Bu
funksiyalar isə birdən-birə formalaşmamış, ailənin promiskutet, sindiasmik,
dual-nÉ™sli vÉ™ s. tiplÉ™rindÉ™ tÉ™zahür edÉ™rÉ™k bugünkü vÉ™ziyyÉ™tÉ™ çatmışdır.
Ailənin
saÄŸlamlığı üçün çox ÅŸÉ™rtlÉ™r gÉ™rÉ™kdir. Sosial-iqtisadi, mÉ™nÉ™vi-intellektual,
É™xlaqi-etik vÉ™ bioloji-psixoloji amillÉ™r bu cÉ™hÉ™tdÉ™n daha çox É™hÉ™miyyÉ™t kÉ™sb
edir. AilÉ™ yalnız iki gÉ™ncin tÉ™miz sevgisi üzÉ™rindÉ™ qurulmur. Sevgi vÉ™ mÉ™hÉ™bbÉ™t
min bir sahÉ™si olan ailÉ™nin ilkin bünövrÉ™si vÉ™ tÉ™mÉ™lidir. Sonralar hÉ™rÉ™kÉ™t vÉ™
davranışlar, mühit vÉ™ adamlarla ünsiyyÉ™t, hÉ™yat vÉ™ hÉ™yati problemlÉ™rÉ™ münasibÉ™tlÉ™r
çoxalır, ailÉ™ hÉ™yatı getdikcÉ™ mürÉ™kkÉ™bləşir. Ä°qtisadi amillÉ™rlÉ™ yanaşı, ailÉ™yÉ™
tibbi-bioloji, psixoloji amillÉ™r öz tÉ™sirini göstÉ™rmÉ™yÉ™ baÅŸlayır (4, s.3).
ÜmumiyyÉ™tlÉ™, mübahisÉ™siz, konfliktsiz ailÉ™ tÉ™sÉ™vvür etmÉ™k olarmı?
Ä°namla deyÉ™ bilÉ™rik ki, konfliktsiz, mübahisÉ™siz ailÉ™ olmur. Buna baxmayaraq
30, 40, 50 il davam edÉ™n çox ailÉ™lÉ™r vardır. DemÉ™li ailÉ™dÉ™ mübahisÉ™lÉ™r olur,
amma mübahisÉ™ edÉ™n tÉ™rÉ™flÉ™rin hÉ™r ikisinin vÉ™ yaxud heç olmasa birinin mÉ™dÉ™ni sÉ™viyyÉ™si,
bir-birinÉ™ olan sevgi, mÉ™hÉ™bbÉ™ti bu mübahisÉ™nin müÉ™yyÉ™n bir çÉ™rçivÉ™dÉ™n çıxmasına
imkan vermir. Ä°ki ÅŸÉ™xs bÉ™xtini, qismÉ™tini birləşdirib ailÉ™ qurduqda bu günÉ™
kimi «mÉ™nimki» deyilÉ™n hÉ™r bir ÅŸey indi yalnız «bizimki» deyilmÉ™si üçün sÉ™y
göstÉ™rilmÉ™si vacibdir. Bu yalnız maddi cÉ™hÉ™tÉ™ deyil, mÉ™nÉ™vi cÉ™hÉ™tÉ™ dÉ™ aiddir.
Bu «bizim» prinsipi É™r-arvad tÉ™rÉ™findÉ™n nÉ™ qÉ™dÉ™r tez qÉ™bul olunarsa, xoÅŸagÉ™lmÉ™z
mübahisÉ™lÉ™r, söz-söhbÉ™t dÉ™ bir о qÉ™dÉ™r tez aradan qalxıb yox olar. BÉ™zi
ailÉ™lÉ™rdÉ™ isÉ™ É™ksinÉ™ olur. Ä°lk vaxtlar guya sevÉ™n gÉ™nclÉ™r qısa müddÉ™tdÉ™n sonra
bir-birini sevmədiklərini, yanıldıqlarını anlayır və bu zaman xasiyyətlərini
uyğunlaşdırmaq əvəzinə tərəflər kin, ədavət hisslərini daha da kəskinləşdirirlər.
Adamların
tÉ™xminÉ™n 30 faizi bir-birini sevmÉ™dÉ™n ailÉ™ qururlar. Buraya ilk növbÉ™dÉ™ qohum
vÉ™ tanışlar, ana vÉ™ bacılar vasitÉ™silÉ™ yaranan ailÉ™lÉ™r daxildir. Bir çox ailÉ™lÉ™r
isÉ™ tÉ™sadüfi tanışlıq É™sasında yaranır. MüÉ™yyÉ™n mülahizÉ™ ilÉ™ baÄŸlanan nigahlara
da az tÉ™sadüf olummur. BoÅŸanmaya aid statistika göstÉ™rir ki, bu ailÉ™lÉ™rin bir
qismi müÉ™yyÉ™n vaxt keçdikdÉ™n sonra dağılır (3, s.557). BelÉ™ ailÉ™lÉ™rÉ™ azömürlü
ailələr deyilir. 1978-ci ildə boşanma nəticəsində dağılan ailələrdən 3,7
faizinin ömrü 1 il, 25,4 faizinin ömrü 1-2 il, 17,9 faizinin ömrü 3-4 il
olmuÅŸdur. Azömürlü ailÉ™lÉ™rin uÄŸursuz taleyini tÉ™kcÉ™ mÉ™hÉ™bbÉ™t qanunlarına
bağlamaq nə dərəcədə doğrudur. Qarşılıqlı məhəbbət olmadan yaranmış ailələrin
hamısı sonradan dağılırmı? Xeyr! Hətta bir-birini sevmədən ailə qurmuş ər və
arvadın bir çoxu sözün hÉ™qiqi mÉ™nasında xoÅŸbÉ™xt yaÅŸayırlar. Onlar evlÉ™nÉ™ndÉ™n
sonra bir-birinÉ™ sanki sevmÉ™k öyrÉ™dir vÉ™ saÄŸlam uÅŸaqlar tÉ™rbiyÉ™ edirlÉ™r.
GörÉ™sÉ™n, qarşılıqlı mÉ™hÉ™bbÉ™t É™sasında yaranmış ailÉ™lÉ™rdÉ™n birinin qısa müddÉ™tdÉ™
dağılması, о birinin möhkÉ™mlÉ™nmÉ™si xoÅŸbÉ™xt ailÉ™ kimi inkiÅŸaf etmÉ™si nÉ™ ilÉ™
əlaqədardır? (3, s.557)
Ailənin
inkiÅŸafında bir çox böhranlı dövrlÉ™r mövcuddur. Bunlar hansılardır? AilÉ™
hÉ™yatının birinci ili - bu dövr É™rlÉ™-arvadın bir-birinÉ™ alışması dövrüdür. Bu,
iki «mÉ™nin» birləşib «biz» olmasıdır. Bu zaman hisslÉ™r inkiÅŸaf edir, bir-birinÉ™ sevgi, mÉ™hÉ™bbÉ™tin
soyuması, subyektlərin həyatda olduğu kimi qavranılması başlayır. Bu zaman
kÉ™binlÉ™rin 30% dağılır (L.Darko). Ä°kinci böhranlı dövr uÅŸaqların anadan olması
ilÉ™ baÄŸlıdır. HÉ™lÉ™lik tam möhkÉ™mlÉ™nmÉ™miÅŸ «biz» sistemli ciddi imtahanla
rastlaşır. Bu zaman baş verən konfliktlərin əsasını nə təşkil edir?
- ərlə-arvadın
peşə-ixtisasartırma imkanlarının pisləşməsi.
- onların
fəaliyyətində şəxsi maraqları ilə bağlı işlərlə məşğul olmaq imkanlarının
azalması (xobbi).
- uÅŸaÄŸa
xidmətlə əlaqədar qadın yorğunluğu bu zaman onun seksual fəallığının azalması.
-
uÅŸaqların tÉ™rbiyÉ™sinÉ™ É™rlÉ™-arvadın münasibÉ™tlÉ™rinin üst-üstÉ™ düÅŸmÉ™mÉ™si.
Üçüncü
böhranlı dövr - É™rb-arvadın birlikdÉ™ yaÅŸamasının orta illÉ™rinÉ™ tÉ™sadüf edir. Bu
zaman konfliktlÉ™rin oxÅŸarlığı, cansıxıcılığına tÉ™sadüf olunur. SubyektlÉ™rin
bir-birindÉ™n doyması baÅŸ verir. HisslÉ™rdÉ™ yenilik olmur. Bu dövrü hÉ™tta duyÄŸu
vÉ™ hisslÉ™rin aclıq dövrü dÉ™ adlandırırlar, baÅŸqa sözlÉ™, É™rlÉ™-arvad bir-birindÉ™n
doyur, yeni hisslər axtarırlar (Y.Rurkov).
Dördüncü
dövr É™rlÉ™-arvadın münasibÉ™tlÉ™rindÉ™ konfliktlÉ™r tÉ™xminÉ™n 18-24 il ailÉ™
həyatından sonra baş verir. Bunun baş verməsi uşaqların getməsi ilə təklik
hissinin baş qaldırması, arvadın emosional asılılığının artması, ərinin kənarda
öz seksual tÉ™lÉ™batlarının ödÉ™mÉ™si ilÉ™ baÄŸlı olur (S.Kratoxvil) (5, s.82).
ÆrlÉ™-arvad
arasında konfliktlərin baş verməsinə xarici faktorlar da təsir edir: ər və ya
arvadın iÅŸdÉ™ hÉ™ddÉ™n artıq olmaları, iqtisadi çÉ™tinliklÉ™r, ailÉ™ subyektlÉ™rinin
hansınınsa iÅŸÉ™ düzÉ™lÉ™ bilmÉ™mÉ™si, yaÅŸayış üçün mÉ™nzilin olmaması vÉ™ s.
Bunlarla
yanaşı, makrofaktorlar da konfliktlərin baş verməsinə səbəb olur. Məsələn,
müasir dövrdÉ™ cÉ™miyyÉ™timizdÉ™ sosial vÉ™ziyyÉ™t, mÉ™nÉ™vi dÉ™yÉ™rlÉ™rin qiymÉ™tsizləşmÉ™si,
ailÉ™dÉ™ qadının É™nÉ™nÉ™vi vÉ™ziyyÉ™tinin dÉ™yiÅŸilmÉ™si qadının iqtisadi müstÉ™qilliyi,
evdar vÉ™ziyyÉ™tindÉ™ olması, maliyyÉ™ çÉ™tinliklÉ™ri, dövlÉ™tin sosial sahÉ™yÉ™
diqqətin azalması və s. (1, səh.52).
Beləliklə,
tÉ™dqiqatçılar göstÉ™rir ki, tÉ™xminÉ™n ailÉ™lÉ™rin 80-85%-dÉ™ konfliktlÉ™r baÅŸ verir,
qalan 15-20%-indÉ™ isÉ™ narazılıqlar özünü göstÉ™rir. KonfliktlÉ™rin tez-tez baÅŸ
vermÉ™si dÉ™rinliyi vÉ™ onların istiqamÉ™tindÉ™n asılı olaraq böhranlı, konfliktli,
problemli vÉ™ nevrotik xarakterli ailÉ™lÉ™rdÉ™ özünü göstÉ™rir.
Böhranlı
ailÉ™. ÆrlÉ™-arvadın maraq vÉ™ tÉ™lÉ™batları çox ciddi
ÅŸÉ™kildÉ™ toqquÅŸur vÉ™ bu, ailÉ™nin hÉ™yati fÉ™aliyyÉ™tinin mühüm sahÉ™lÉ™rinÉ™ öz tÉ™sirini
göstÉ™rir. Bu zaman onlar barışmazlıq nümayiÅŸ etdirir, güzəştÉ™ getmÉ™k istÉ™mirlÉ™r.
Belə ailələr ya dağılır, ya da dağılmaq ərəfəsindədir.
Konfliktli
ailÉ™. ÆrlÉ™-arvad arasında elÉ™ sahÉ™lÉ™r var ki,
orada daim maraqlar toqquÅŸur, uzun davam edÉ™n güclü vÉ™ mÉ™nfi emosional vÉ™ziyyÉ™t
özünü göstÉ™rir. AilÉ™ kÉ™bin, baÅŸqa faktorlar hesabına, kompromislÉ™r hesabına qorunub
saxlanır.
Problemli
ailÉ™. Burada kÉ™binin möhkÉ™mliyinÉ™ hiss edilÉ™cÉ™k
zÉ™rbÉ™ sÉ™viyyÉ™sinÉ™ gÉ™tirib çıxaran uzunmüddÉ™tli çÉ™tinliklÉ™r xarakterikdir.
MÉ™sÉ™lÉ™n, evin olmaması ailÉ™ subyektlÉ™rinin birinin uzun sürÉ™n xÉ™stÉ™liyi, ailÉ™ni
saxlamaÄŸa vÉ™saitin olmaması, uzunmüddÉ™tli tabeçilik vÉ™ s. BelÉ™ ailÉ™lÉ™rdÉ™
münasibÉ™tlÉ™rin toqquÅŸması, psixi pozuntuların baÅŸ vermÉ™si özünü göstÉ™rir.
Nevrotik
ailə. Burada ər və ya arvadın psixikasında
irsÉ™n keçmiÅŸ psixi pozÄŸunluq É™sas sÉ™bÉ™bdir. BelÉ™ ailÉ™lÉ™rdÉ™ psixoloji çÉ™tinliklÉ™r
özünü göstÉ™rir. ÆrlÉ™ arvadın hÉ™rÉ™kÉ™tlÉ™rindÉ™, münasibÉ™tlÉ™rindÉ™ ciddi narahatlıq
halları, yuxusuzluq, hÉ™r xırda iÅŸÉ™, hadisÉ™yÉ™ emosional münasibÉ™t, hÉ™ddindÉ™n
artıq aqressivlik vÉ™ s. özünü göstÉ™rir.
ÆrlÉ™ arvadın
münasibÉ™tlÉ™rinin konfliktliliyi açıq vÉ™ gizli özünü göstÉ™rÉ™ bilir. Gizli
konfliktlÉ™rÉ™ nümayiÅŸkaranÉ™ danışmamaq, acıqlı nÉ™zÉ™rlÉ™ baxmaq, münasibÉ™tlÉ™rdÉ™
üzÉ™ çıxan soyuqluÄŸu aid etmÉ™k olar,
Açıq
konflikt açıq söhbÉ™t zamanı mÉ™dÉ™ni ÅŸÉ™kildÉ™ özünü
göstÉ™rir: hÉ™r iki tÉ™rÉ™f bir-birini sözlÉ™ tÉ™hqir edir;
nümayiÅŸkaranÉ™ hÉ™rÉ™kÉ™tlÉ™r edir. MÉ™sÉ™lÉ™n, qapını çırpır, qab-qacaq sındırır,
yumruqlarını stola vurur vÉ™ s. fiziki üsullarla tÉ™hqir edir (6; s.75).
Konfliktli
ailələrdə psixoloji məsləhətlərin mahiyyəti ailənin həyatını cəmləşdirən və incikliklərə
sÉ™bÉ™b olan, xüsusÉ™n ailÉ™ bir mÉ™rhÉ™lÉ™dÉ™n digÉ™rinÉ™ keçÉ™n zaman neqativ vÉ™ ya
pozitiv məsləhətlərin təşkilidir.
Psixoloji
məsləhətin əsas vəzifələri:
MüraciÉ™t
edÉ™n ÅŸÉ™xslÉ™rÉ™ fÉ™rdi vÉ™ ya qrup ÅŸÉ™klindÉ™ mürÉ™kkÉ™b mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rin hÉ™llindÉ™ mÉ™slÉ™hÉ™t
vermÉ™k; psixoloji biliklÉ™r vÉ™ уa konfliktlÉ™rin hÉ™llindÉ™ kömÉ™k; konfliktli ailÉ™lÉ™rin
üzÉ™ çıxarılması, onlarda mÉ™slÉ™hÉ™tlÉ™rin təşkili, əг vÉ™ arvada ailÉ™ çÉ™tin
situasiyaya düÅŸdükdÉ™ düzgün É™xlaqi fÉ™aliyyÉ™tin seçilmÉ™sindÉ™, sÉ™hvlÉ™rini aÅŸkara
çıxarmaqda kömÉ™k etmÉ™k, psixi vÉ™ziyyÉ™tin özünü tÉ™nzimlÉ™mÉ™ metodlarına öyrÉ™tmÉ™k.
AilÉ™
mÉ™slÉ™hÉ™tlÉ™rinin verilmÉ™si ailÉ™ üzvlÉ™rinin müalicÉ™sinin (terapiyasının) bir
növüdür. Bu zaman É™sasÉ™n söz konfliktli ailÉ™yÉ™ sadÉ™, qısamüddÉ™tli
psixoterapevtik təsirdən gedir (1, s.73).
Psixoloji
mÉ™slÉ™hÉ™tin lazımlığının müÉ™yyÉ™nləşmÉ™si vÉ™ ailəуə tÉ™sirinin sÉ™mÉ™rÉ™liliyinin
proqnozlaÅŸdırılması - É™rlÉ™ arvadın münasibÉ™tlÉ™rinin korreksiyasının ilk
diaqnostik mÉ™rhÉ™lÉ™sidir. Diaqnostik mÉ™rhÉ™lÉ™ özündÉ™ struktur, tÉ™sviredici,
dinamik, genetik vÉ™ proqnostik sÉ™viyyÉ™lÉ™ri birləşdirir. ÆrlÉ™-arvadın konfliktlÉ™rinin
diaqnostikası üçün konfliktli situasiyaların tÉ™hlili metodikasını tÉ™tbiq etmÉ™k
mÉ™slÉ™hÉ™t görülür. Konfliktli ailÉ™nin münasibÉ™tlÉ™rinin bəгра olunması mÉ™slÉ™hÉ™tin
ikinci mÉ™rhÉ™lÉ™si hesab edilir. Bu mÉ™rhÉ™lÉ™yÉ™ keçidin müvÉ™ffÉ™qiyyÉ™tli olması mÉ™slÉ™hÉ™t
verilənlərin psixi gərginliyinin azalması ilə başlayır.
ÆrlÉ™
arvadın münasibÉ™tlÉ™rini normallaÅŸdıran zaman aÅŸağıdakıları nÉ™zÉ™rÉ™ almaq
vacibdir:
- psixoloqun
iştirakı ilə konfliktin yenidən qızışmasına yol verməmək (təhqir etmək,
kobudluq vÉ™ s.);
-
tÉ™rÉ™flÉ™rin heç birinin müdafiÉ™çisi olmamaq, belÉ™ ki, çox zaman tÉ™rÉ™flÉ™r
psixoloqu öz tÉ™rÉ™finÉ™ cÉ™kmÉ™yÉ™ çalışırlar;
-
tÉ™rÉ™flÉ™rin müdafiÉ™ etdiklÉ™ri normalara, dÉ™yÉ™rlÉ™rÉ™ hörmÉ™tlÉ™ yanaÅŸmaq;
- məsləhət
vermÉ™yÉ™ tÉ™lÉ™smÉ™mÉ™k, düzgün qÉ™rarın qÉ™bul edilmÉ™sinÉ™ kömÉ™k etmÉ™k;
-
anonimliyi, xüsusÉ™n É™rlÉ™ arvadın intim münasibÉ™tlÉ™rinin öyrÉ™nilmÉ™si zamanı
qorunması (1, s.74).
KeçmiÅŸÉ™
nisbÉ™tÉ™n, müasir ÅŸÉ™raitdÉ™ ailÉ™dÉ™ uÅŸaqlara, xüsusilÉ™ hÉ™ddi-buluÄŸa çatmış gÉ™nclÉ™rÉ™
münasibÉ™t tamamilÉ™ dÉ™yiÅŸmiÅŸdir. AilÉ™ üzvlÉ™ri bilavasitÉ™ ictimai tÉ™sÉ™rrüfatda
çalışır vÉ™ oradan da lazımi maaÅŸ alırlar. BelÉ™ bir ÅŸÉ™raitdÉ™ gÉ™nclÉ™r iqtisadi vÉ™
maddi cÉ™hÉ™tdÉ™n valideynlÉ™rindÉ™n asılı olmadıqları üçün, onlar öz hÉ™rÉ™kÉ™tlÉ™rindÉ™
(xüsusilÉ™ sevgi, mÉ™hÉ™bbÉ™t, tÉ™hsil almaq vÉ™ s.) azaddırlar. Buna baxmayaraq, bir
çox mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rdÉ™ (evlÉ™nmÉ™k, ÅŸÉ™hÉ™rÉ™ köçmÉ™k, boÅŸanmaq vÉ™ s.) valideynlÉ™rin fıkri
vacib sayılır. ÜmumiyyÉ™tlÉ™, uÅŸaqlarla valideynlÉ™r arasında qarşılıqlı anlaÅŸma
vÉ™ razılıq hökm sürür. Onların arasında münaqiÅŸÉ™ vÉ™ anlaşılmazlıqlara çox az
hallarda tÉ™sadüf edilir (2, s.82).
Nigahın
ilk dövrlÉ™rindÉ™ vÉ™ ümumiyyÉ™tlÉ™ É™r-arvad arasında konfliktlÉ™r nÉ™ sÉ™bÉ™bÉ™ baÅŸ
verir? MütÉ™xÉ™ssislÉ™r bu sÉ™bÉ™blÉ™ri aÅŸağıdakı ardıcıllıqla göstÉ™rirlÉ™r.
1.
Ær-arvad münasibÉ™tlÉ™rindÉ™ etik normaların (xÉ™yanÉ™t, qısqanclıq) pozulması.
2.
Bioloji uyÄŸunsuzluq.
3. Ær-arvaddan
birinin və ya hər ikisinin onları əhatə edən adamlarla (qohum, dost, tanış və
s.) pis münasibÉ™tdÉ™ olması.
4. Həyata
marağın və tələblərin uyğunsuzluğu.
5.
UÅŸaÄŸa qarşı pedaqoji mövqeyin müxtÉ™lifliyi.
6.
Ær-arvaddan birindÉ™, bÉ™zÉ™n isÉ™ hÉ™r ikisindÉ™ ÅŸÉ™xsi çatışmazlıqların olması.
7.
Valideynlərlə uşaqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın olmaması.
Bu
sÉ™bÉ™blÉ™r É™n çox konflikt yaradan sÉ™bÉ™blÉ™rdir, ancaq ola bilsin ki, bÉ™zi ailÉ™lÉ™rdÉ™-baÅŸqa
sÉ™bÉ™blÉ™r dÉ™ meydana çıxsın. Æsas mÉ™sÉ™lÉ™ narazılığın É™mÉ™lÉ™gÉ™lmÉ™ sÉ™bÉ™bini bilmÉ™k
deyil, bu narazılıqları aradan qaldırmaq üçün hÉ™r birinin düzgün hÉ™rÉ™kÉ™t
etməsidir (4, səh.32).
Bir-birini
sevÉ™n É™r-arvad ailÉ™dÉ™ mübahisÉ™lÉ™ri mÉ™dÉ™ni ÅŸÉ™kildÉ™ aparmalı vÉ™ tÉ™rÉ™flÉ™rdÉ™n heç
biri qalib gÉ™lmÉ™k mÉ™qsÉ™di güdmÉ™mÉ™lidir. Yadda saxlamaq lazımdır ki, sÉ™nin
qÉ™lÉ™bÉ™n sevdiyin ÅŸÉ™xsin məğlubiyyÉ™tidir. Ær-arvad bir ailÉ™ təşkil etdiyindÉ™n
hər hansı tərəfin qələbəsi ailənin məğlubiyyəti deməkdir (4, s.27).
Ær-arvad
arasında mübahisÉ™lÉ™r üçün sÉ™bÉ™b yarandıqda onlardan hÉ™r biri öz dediyinin
hÉ™qiqÉ™t olduÄŸunu isbat etmÉ™yÉ™ çalışmayıb, ikilikdÉ™ mübahisÉ™nin sÉ™bÉ™bini aradan
qaldırmağa səy etməlidirlər.
AilÉ™
mübahisÉ™lÉ™rindÉ™ hÉ™r bir halda hörmÉ™t pÉ™rdÉ™sini saxlamaq vacibdir. MübahisÉ™
vaxtı bir-birini acılamaq, alçatmaq, tÉ™hqir etmÉ™k yol verilmÉ™z haldır.
MübahisÉ™nin É™n qızğın dÉ™qiqÉ™lÉ™rindÉ™ belÉ™ É™r-arvad az müddÉ™t É™vvÉ™l münasibÉ™tlÉ™rin
nÉ™ dÉ™rÉ™cÉ™dÉ™ yaxşı olduÄŸunu, birgÉ™ keçirilÉ™n xoÅŸbÉ™xt günlÉ™ri unutmamalı vÉ™ mübahisÉ™ni
son hÉ™ddÉ™ çatdırmalıdır. Burada xalqın söylÉ™diyi «savaÅŸanda geri çÉ™kilmÉ™k
(yaxud barışıq) üçün yer saxla» fikrini xatırlatmaq pis olmazdı.
Dava-dalaÅŸ vÉ™ münaqiÅŸÉ™ni sülhlÉ™ qurtarmaq üçün É™n yaxşı vasitÉ™ -
kiÅŸinin vÉ™ ya qadının özünÉ™ «bu gün sÉ™ni narahat edÉ™n nÉ™dir?» sualını verib,
vicdanla da bu suala cavab almaqdır. Bu zaman aydın olur ki, xörÉ™yin duzunun
çox olması, sadÉ™cÉ™ olaraq idarÉ™dÉ™ müdirlÉ™ qanqaraldan «söhbÉ™tdÉ™n» sonra É™sÉ™blÉ™ri
sakitləşdirmÉ™k üçün xörÉ™yin duzu bÉ™hanÉ™ olmuÅŸ vÉ™ nahaq уеrÉ™ о arvadının qÉ™lbinÉ™
toxunmuÅŸdur. AilÉ™dÉ™ müxtÉ™lif sÉ™bÉ™blÉ™rdÉ™n baÅŸ verÉ™n mübahisÉ™ vÉ™ münaqiÅŸÉ™lÉ™ri
(avtobusda xoşa gəlməyən konflikt, uşağın məktəbdə pis qiymət alması,
televizorun xarab olması vÉ™ s.) É™r-arvad heç zaman savaÅŸa çevirmÉ™mÉ™lidir. Çox
vaxt mübahisÉ™yÉ™ sÉ™bÉ™b gÉ™nclÉ™rin subay vaxtından qalma vÉ™rdiÅŸlÉ™ri olur. VÉ™rdiÅŸlÉ™r
müxtÉ™lif ola bilÉ™r. Onlardan zÉ™rÉ™rsiz vÉ™ asanlıqla tÉ™rgidilÉ™ bilÉ™nlÉ™rÉ™ fikir
vermÉ™k lazım deyil, çünki belÉ™ vÉ™rdiÅŸlÉ™r birgÉ™ hÉ™yat tÉ™rzi nÉ™ticÉ™sindÉ™
unudulacaqdır. Ciddi, zÉ™rÉ™rli vÉ™ müqabil tÉ™rÉ™fÉ™ ziyan verÉ™n, onu É™sÉ™bləşdirÉ™n
adətləri isə tədricən tərgitmək lazımdır. Amma hansı adət olursa-olsun, onu
birdÉ™n-birÉ™ tÉ™rgitmÉ™yi tÉ™lÉ™b etmÉ™k düzgün deyil. Bunun üçün müÉ™yyÉ™n vaxt
lazımdır. BÉ™zi gÉ™nc qadınlar «ÆgÉ™r sÉ™n futbola gedirsÉ™nsÉ™, siqaret çÉ™kmÉ™yi
tÉ™rgitmirsÉ™nsÉ™, demÉ™li mÉ™ni sevmirsÉ™n» deyirlÉ™r. «Ya sÉ™n tÉ™rgidÉ™cÉ™ksÉ™n, ya da
mÉ™n bu evdÉ™n gedÉ™cÉ™yÉ™m». MÉ™sÉ™lÉ™nin belÉ™ qoyulması qısa bir müddÉ™tdÉ™ münasibÉ™tlÉ™rin
pisləşmÉ™sinÉ™ gÉ™tirib çıxarır.
GöstÉ™rilÉ™n
bu səbəblər bəzən ailənin dağılmasına səbəb olur. Belə hallarda ərizədə
ayrılmağın sÉ™bÉ™bi qarşısında: «XasiyyÉ™timiz uyÄŸun gÉ™lmÉ™di» sözlÉ™ri yazılır.
Halbuki burada xasiyyət yox, tərbiyə əsas rol oynayır.
Yuxarıda
qeyd etdik ki, konfliktlÉ™ri yaradan sÉ™bÉ™blÉ™rdÉ™n biri É™r-arvad münasibÉ™tlÉ™rindÉ™
etik normaların pozulmasıdır. Bu konfliktlÉ™rdÉ™ qısqanclıq, xÉ™yanÉ™t xüsusi yer
tutur. Qısqanclığın yaranmasının iki növü É™n çox müÅŸahidÉ™ olunur. Bunlardan
birincisi özündÉ™ qeyri-sadiqlik, ailÉ™yÉ™ xÉ™yanÉ™t nÉ™ticÉ™sindÉ™ yaranan
qısqanclıqdır. ÖzündÉ™ yaranan xÉ™yanÉ™t meylinin olması hissini qarşı tÉ™rÉ™fÉ™ dÉ™
aid edir. Ä°kinci aşılanmış qısqanclıqdır. Bu hÉ™yati tÉ™crübÉ™dÉ™n yaranır. Öz
valideynlərinin, dostlarının, tanışlarının ailəyə xəyanəti, ər-arvadın sadiq
olmaması haqqında söhbÉ™tlÉ™r, bu haqda kinofilmlÉ™r, kitablar bÉ™zi ÅŸÉ™xslÉ™rdÉ™
«xÉ™yanÉ™tsiz yaÅŸamaq olmaz» tÉ™sÉ™vvürü yarada bilÉ™r.
Qısqanclıq
hisslÉ™ri meydana çıxdıqda müÉ™yyÉ™n bir nÉ™ticÉ™yÉ™ gÉ™lmÉ™k üçün É™r-arvad tÉ™lÉ™smÉ™mÉ™li,
öz xasiyyÉ™tlÉ™rini düzgün qiymÉ™tlÉ™ndirmÉ™li, müxtÉ™lif dedi-qodulara, böhtanlara
inanmamalıdırlar. BaÅŸqalarının sÉ™hvlÉ™rinÉ™ baxıb özlÉ™ri dÉ™ sÉ™hvÉ™ yol
verməməlidirlər.
AilÉ™
konfliktlÉ™rinin yaranma sÉ™bÉ™blÉ™rindÉ™n biri dÉ™ tÉ™lÉ™batların, о cümlÉ™dÉ™n seksual
tÉ™lÉ™batların tÉ™min olunmaması É™sasında É™mÉ™lÉ™ gÉ™lir. Çox vaxt hÉ™tta bir-birini
hÉ™qiqÉ™tÉ™n çox sevÉ™n É™r-arvad bu mövzuda ümumi dil tapa bilmirlÉ™r.
Nigahda
düzgün hÉ™mahÉ™ng cinsi É™laqÉ™ münasibÉ™tinin təşkil edilmÉ™si, ÅŸübhÉ™siz ki,
É™r-arvadın hÉ™r ikisinin saÄŸlamlığına, É™hval-ruhiyyÉ™sinÉ™ müsbÉ™t tÉ™sir göstÉ™rmÉ™klÉ™,
ailədə mənəvi atmosferi yaxşılaşdırır.
Ailənin
tÉ™mÉ™lini möhkÉ™mlÉ™ndirÉ™n É™n mühüm cÉ™hÉ™tlÉ™rdÉ™n biri ailÉ™dÉ™ uÅŸaqların olmasıdır.
Uşaqlar ailədə qadını və kişini bir-birinə bağlayan əsas amillərdən biridir
(səh.7).
Uşaqların
tÉ™rbiyÉ™sindÉ™ cinsi tÉ™rbiyÉ™ böyük rol oynayır. Bu tÉ™rbiyÉ™ni tez baÅŸlamaq lazımdır.
UÅŸaqlar tez-tez bu sözlÉ™ri eÅŸidir. «SÉ™n oÄŸlansan», «SÉ™n qızsan». Cinsi
tÉ™rbiyÉ™nin ümumiyyÉ™tlÉ™, tÉ™rbiyÉ™ kimi nÉ™ ÅŸÉ™kildÉ™, nÉ™ hÉ™cmdÉ™ uÅŸaÄŸa çatdırılacağı
tÉ™rbiyÉ™çi tÉ™rÉ™findÉ™n nÉ™zÉ™rÉ™ alınmalıdır. AilÉ™lÉ™rdÉ™ atanın hörmÉ™tinin nisbÉ™tÉ™n
azalması, uÅŸaqların cinsi tÉ™rbiyÉ™sinÉ™ mÉ™nfi tÉ™sir göstÉ™rir. Qadının hakim olduÄŸu
ailÉ™lÉ™rin qızları analarının xasiyyÉ™tlÉ™rini özlÉ™rinÉ™ timsal seçÉ™rÉ™k, gÉ™lÉ™cÉ™kdÉ™
bu xÉ™tti yürütmÉ™yÉ™ çalışacaqlar.
ÆksinÉ™
atalar əzazil xasiyyətli ailələrdə uşaqlar qadının cəmiyyətdə rolu haqqında
yanlış fikirdə olurlar. Qızlar ərlərirıin qul kimi tələblərini yerinə yetirir,
oÄŸlanlar isÉ™ qadına istismar obyekti kimi baxan kiÅŸilÉ™rÉ™ çevrilirlÉ™r (4, s.25).
Deyilənləri
yekunlaÅŸdıraraq É™r-arvadın xoÅŸbÉ™xt, sakit ailÉ™ hÉ™yatı yaÅŸaması üçün aÅŸağıdakı
tövsiyÉ™lÉ™rÉ™ É™mÉ™l etmÉ™si lazımdır.
1. Eyni
sözü, tÉ™lÉ™bi çox tÉ™krar etmÉ™yin.
2. Bir-birinizi qısa müddÉ™tdÉ™ dÉ™yiÅŸmÉ™yÉ™ çalışmayın
(özü-nüzÉ™ oxÅŸatmaÄŸa). Ä°llÉ™rlÉ™ qanına, canına hopmuÅŸ adÉ™tlÉ™ri qısa müddÉ™tdÉ™
unutmaq, É™l çÉ™kmÉ™k çÉ™tindir. Bunun üçün vaxt tÉ™lÉ™b olunur.
XüsusilÉ™
uşaqların və başqalarının yanında bir-birini tənqid etdikdə, bu onların hər
ikisini uÅŸaqların nÉ™zÉ™rindÉ™ alçaldır.
3.
Ær-arvad bir-birini qiymÉ™tlÉ™ndirmÉ™yi öyrÉ™nmÉ™lidirlÉ™r.
4. Æг-arvad
bir-birinÉ™ qarşı çox diqqÉ™tli olmalıdır.
5. Ær-arvad bir-birinÉ™ qarşı nÉ™zakÉ™tli olmalıdır.
6.
Ær-arvad yalnız yaxşını yadda saxlamalıdır,
pisi unutmalıdır.
7. Ær-arvad bir-birini qorumalıdır (xÉ™stÉ™liklÉ™rdÉ™n,
konfliktlərdən, zərərli adətlərdən və s.).
BelÉ™
atalar sözü dÉ™ var: «Birinci DövlÉ™t saÄŸlamlıqdır, ikincisi - xoÅŸbÉ™xt ailÉ™».
İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
1.
R.H.MÉ™mmÉ™dzadÉ™ «KonfliktlÉ™r, ailÉ™lÉ™r, mÉ™ktÉ™blilÉ™r». Bakı, 2004.
2.
Gender tədqiqatları. Bakı, 2000.
3.
Æ.S.Bayramov, Æ.Æ.ÆlizadÉ™ «Psixologiya». Bakı, 2002.
4. Gənc
ailələr. Bakı, 2001.
5. Шейков
Ð’.П. «ÐšÐ¾Ð½Ñ„ликты в нашей жизни и их разрешение». МинÑк.1996.
6. Ðглите Ð. «Ð¡ÐµÐ¼ÑŒÑ». Рига, 1998.
Afət Kamalova
XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda qadınların ictimai fəallığının gözəl nümunələri mövcuddur. Azərbaycanda qadın fəallığı, öz yolunu maarifçilik və xeyriyyəçilik ideyalarının yayılmasından başlayaraq, əlbəttə, hər bir ölkədə mədəni, dini, milli ənənələrlə formalaşdırılan spesifik cizgilərinə malik idi. Toplanmış informasiya, şübhəsiz, qadın və gender problemləri sahəsində işləyən müəllimlər, tarixçilər və tədqiqatçılar üçün yardımçı material olacaq. Onlar bu nadir sənədlərdən tarixi istinadlar, vizual və şifahi şəhadət şəklində istifadə etmək imkanı əldə edəcəklər.
Azərbaycan Prezidenti İ.Əliyevin təşəbbüsü ilə 2006-cı il fevralın 6-da Ailə, Qadın və Uşaq problemləri üzrə Dövlət Komitəsi yaradılmışdır. Dövlət Komitəsinin sədri Bakı Dövlət Universitetinin professoru, siyasət elmləri doktoru Hicran Hüseynovadır.